Сен қалай ойлайсың балам

Қазіргі қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі — ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас. Ата-ана–бала жұбындағы кез келген қарым-қатынас түрінің тәрбиелік мәні бар. Отбасында бала тәрбиелеу — тек жанұяға ғана емес, тұтас қоғамға қатысты маңызды міндет.

Жас ұрпақты саналы азамат етіп тәрбиелеу — мектеп пен отбасының ортақ жауапкершілігі. Отбасындағы тәрбие біржақты емес: ол көпқырлы, өз ерекшелігі бар, даму процесі жүретін педагогикалық мәселе. Ұлт тәрбиесі — ұлт болашағы. Егемен еліміздің ертеңі — жас ұрпақтың тәрбиесіне тікелей байланысты.

Білімді әрі денсаулығы мықты азамат өсіру үшін мектеп пен ата-ана бірлесіп, ынтымақтаса әрекет етуі қажет. Баланың бақытының кепілі — ата-ананың өнегелі тәрбиесі. Баланың ең алғашқы ұстазы ата-ана болғандықтан, ата-анамен үздіксіз байланыс орнату аса маңызды.

Тақырып, мақсат және бағыт

Тақырып: Отбасындағы тәрбиенің түрлері және оның баланың дамуына тигізетін әсері (ата-аналармен жұмыс).
Мақсат: Отбасылық тәрбиенің жауапкершілігін сезіну, тәрбиенің тиімді жолдарын түсіну және ата-аналардың білімін арттыруға көмектесу.

Кіріспе: отбасы тәрбиесінің қоғамдық мәні

«Тәрбиелеуде негізгі орын, әрине, отбасыға беріледі, бірақ мемлекет те бұл мәселеден шет қалмауы керек».

— Н. Ә. Назарбаев

Егемендік алған кезеңнен бері қоғамда көптеген өзгерістер орын алды. Нарықтық экономиканың қарқынына ілесудің қиындауы, жұмыссыздықтың өсуі, әлеуметтік қысым — бірқатар отбасыларда бала тәрбиесінің әлсіреуіне әкелді. Кей жағдайларда аналардың күнкөріс қамымен базар аралауы, әке беделінің төмендеуі, отбасылық қолдаудың әлсіреуі тәрбиелік олқылықтарды күшейтті.

Соның салдарынан ажырасу, толық емес отбасылар санының артуы, отбасылық дағдарыс және тәрбие сапасының төмендеуі байқалды. Қазіргі отбасыларда балаға ерекше назар бөлінгенімен, кейде жалғыз балаға немесе ерке балаға шектен тыс еркіндік беріліп, тәрбиенің дұрыс-бұрысы ажыратылмай қалады. Мұндай жағдайда ашушаң, тілазар, өз дегенімен ғана жүретін мінез-құлық қалыптасуы мүмкін.

Бүгінгі өзекті міндет — баламен бірге ата-ананы да сапалы түрде тәрбиелік қолдаудан өткізу. Мұны мектеп, ұстаз, психолог және балаға ықпал ететін басқа мамандар бірлесе атқарғанда ғана нәтижелі болады.

Отбасы мен мектеп қоятын талаптар, ұстанымдар және тәртіптік нормалар бір-біріне қайшы келмеуі тиіс.
Ата-анада мектеп тәрбиесі туралы оң пікір қалыптастыру және тығыз байланыс орнату маңызды.
Тіпті баласын жақсы көретін, ықыласты ата-ананың өзі де педагогикалық білімін арттыруға мұқтаж; бұл бағытта білім беру ұйымдары қолдау көрсете алады.

Негізгі бөлім: ата-ана мінез-құлық стильдері және олардың әсері

Отбасындағы тәрбиелік стиль — баланың мінезі, өзін-өзі бағалауы, әлеуметтік бейімделуі және жауапкершілік сезімі қалыптасатын басты орта. Төменде ата-ана мінез-құлық стильдерінің жиі кездесетін түрлері мен ықтимал салдары берілген.

Индифференттік (немқұрайлы) стиль

Мұндай ата-аналар балаға нақты шектеу қоймайды, көбіне өз мәселелерімен әуре болады және қарым-қатынасқа жабық келеді. Баланың ішкі жан дүниесі оларды көп толғандырмайды: «тамақ тоқ, киім бар, мектепке барып жүрсе болды» деген түсінік басым.

Ықтимал салдары

Бала тұйық болуы мүмкін, жиі сақтанып жүреді, өз ойын еркін жеткізуі қиындайды, эмпатиясы әлсірейді.

Либералдық стиль

Бақылау деңгейі төмен, қарым-қатынас жылы. Ата-ана баласын жақсы көреді, оның тұлғасын жоғары бағалайды, қателіктерін кешіруге бейім, бірақ талап пен шектеу аз болады. Мұнда маңызды сұрақ туындайды: бала мұндай еркіндіктің жауапкершілігін көтере ала ма?

Ықтимал салдары

Бала шектеу мен жауапкершілікке дайын болмай өсуі мүмкін; өзіне қарсы шықпайтындармен қақтығысуы, өзгенің мүддесін ескеруі қиындауы ықтимал. Кей жағдайда бейәлеуметтік топтарға еліктеу қаупі артады.

Авторитарлық (өктемшіл) стиль

Бақылау жоғары, қарым-қатынас салқын. Мұндай ортада «диктат» белгісі байқалады: отбасы мүшелерінің еркі мен өзіндік құндылығын бір адам үнемі басып отырады. Себептері әртүрлі болуы мүмкін: баланы қабылдамау, отбасына қанағаттанбау; ата-ананың өзі қатал тәрбие көріп, соны қайталауы; өзгенің пікіріне шамадан тыс тәуелді болу.

Ықтимал салдары

Бала мейірім, жылу, мақтау мен қолдаудың жетіспеушілігін сезінеді. Әлсіз тұстарын ғана естіп өсіп, күшті жақтарын көрсетуге сенімсіз болуы мүмкін.

Гиперқамқорлық (шектен тыс қамқорлық)

Ата-ана баланың барлық қиындықтарын өз мойнына алады, талаптарын толық қанағаттандыруға тырысады. Бұл көбіне баланың денсаулығына алаңдаудан немесе ата-ананың жеке мінез ерекшеліктерінен туындайды. Нәтижесінде ата-ана күмәншіл болып, баланың әр жағдайына шамадан тыс уайымдайды, кез келген жазалаудан қорғап қалады.

Ықтимал салдары

Бала ұжымдық өмірге бейімделуге қиналуы мүмкін: қауіптенгіштік, дәрменсіздік байқалады. Өсе келе ата-ананың шексіз бақылауына қарсы шығуы ықтимал.

Беделді (демократиялық) отбасы

Мұнда ата-ана баланың дербестігін түсінеді әрі қолдайды, жас ерекшелігіне сай жауапкершілік жүктейді. Қарым-қатынас ашық, отбасы ережелері талқыланады, баланың ойы ескеріледі.

Ықтимал нәтиже

Баланың өзін-өзі бағалауы мен ерік-жігері ерте қалыптасады. Ол өмірге бейім, өзіне сенімді, жауапкершілігі жоғары тұлға болып өседі.

«Жемісті тәрбиенің он кілті»: тәжірибелік ұсыныстар

Аз сөйлеп, көп іс істеңіз

Бір күнде мыңдаған ескерту айту баланың тыңдауын әлсіретеді. Кейде сөзден гөрі әрекет әсерлі: бала шұлықты теріс лақтырып кетсе, бір рет сол күйі жуып беріп, еңбек пен жауапкершіліктің байланысын сезіндіруге болады.
Балаға өз күшін сезіндіретін мүмкіндік беріңіз

Үнемі кеңесіп, таңдау жасауға жағдай жасаңыз: сатып алу, ақша санау, қарапайым ас дайындауға қатысу, үй шаруасына үлес қосу. Екі жастағы балаға пластик ыдыс жуу, ойыншық жинау сияқты қауіпсіз әрекеттерді сеніп тапсыру пайдалы.
Сөз бен істің салдарын алдын ала ойлаңыз

Өзіңізден жиі сұраңыз: «Мен араласпасам да болар ма еді?» Артық бақылау өмірді ұрыс пен қорқытуға алмастырып жібереді. Мысалы, бала керек затын үйде ұмытып кетсе, бірден еске салмай, келесіде ұқыпты болуына мүмкіндік беріңіз.
Ұзақ мерзімді әсерді есте ұстаңыз

Бүгінгі сөзіміз бен әрекетіміз ертең баламыз өз баласын тәрбиелегенде де қайталануы мүмкін. Қиындықты «тез шешемін» деп күш қолдану — агрессияны үйретуі немесе баланың жылулықты сырттан іздеуіне итермелеуі ықтимал.
Мейірім мен жылулықты аямаңыз

Баланы құшақтау, аялап сөйлеу — қауіпсіздік сезімін қалыптастырады. Күніне кемінде бірнеше рет жылы қарым-қатынас көрсету пайдалы.

Сауалнама: «Сіз қандай ата-анасыз?»

Баламен қарым-қатынас кезінде жиі қолданатын сөйлемдерді белгілеңіз. Оң жақтағы ұпайларды қосып, нәтижемен салыстырыңыз.

Сұрақтар мен ұпайлар

№	Сөйлем	Ұпай
1	«Саған қанша рет қайталап айтуға болады?»	2
2	«Маған ақыл айтатын сен кімсің?»	1
3	«Сенсіз қалай болар едім?»	1
4	«Ай-ай! Кімге тартты екенсің?!»	2
5	«Сенің достарың қандай жақсы адамдар!»	1
6	«Ой-ай! Осы сен кімге тартқансың!..»	2
7	«Мен сенің жасыңда...»	2
8	«Сен менің қорғанымсың және көмекшімсің»	1
9	«Не қылған достар сенікі осы?»	2
10	«Не ойлап жүресің ылғи?»	2
11	«Ақылдым менің!»	1
12	«Сен қалай ойлайсың, балам?»	1
13	«Бәрінің баласы баладай, менікі...»	2
14	«Менің балам қандай тапқыр!»	1

5–7 ұпай

Балаңызбен қарым-қатынасыңыз өте жақсы. Бала сізді жақсы көреді, бұл байланыс оның тұлға болып қалыптасуына оң әсер етеді.

8–10 ұпай

Қарым-қатынаста кейбір қиындық бар. Баланың мәселесін түсінуде қиналуыңыз мүмкін және кейде жауапкершілікті баланың өзіне ысыру байқалады.

11 ұпай және жоғары

Қарым-қатынасыңыз тұрақсыз болуы ықтимал. Бала дамуы жүйесіз жүріп, өзін мойындау мен сенім мәселелері туындауы мүмкін. Ойланатын уақыт.

Сауалнама нәтижесі талқыланып, бала тәрбиесіне қатысты сұрақтар қойылады. Ата-аналар өз ойларын ортаға салып, тәжірибе алмасады.

Қорытынды

Бала тәрбиесі — қызығы мен қиындығы қатар жүретін күрделі процесс. Отбасы — ұшқан ұя, жылылықтың мекені. «Отбасы» атауының өзінде оттың, ошақтың мәні бар: ошағымыздың түтіні түзу болуы үшін баламыздың жан дүниесіне үңіле білейік.

Бала тәрбиесінде сабырлы болып, өз балаларыңызға жылулық беріңіз. Өсірген ұрпағыңыз әрдайым қуаныш сыйласын.

Автор

Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Харкин орта мектебінің психологі — Сая Сатыбалдиева