Шаға келмей жаз болмас
Қазақ мақал-мәтелдері — халықтың табиғатпен етене өмір сүргенін, ауа райын, жер-су қасиетін, мезгіл ауысуын көзбен көріп, көңілге түйгенін көрсететін сөз қазынасы. Төмендегі мәтелдер табиғат құбылыстары, су мен жер, жыл мезгілдері, жел мен бұлт, жан-жануар белгісі арқылы келетін ишаралар туралы.
Оқу жеңіл болуы үшін мақал-мәтелдер мағынасына жақын тақырыптар бойынша топтастырылды. Түпнұсқа мазмұны сақталып, тыныс белгілері реттелді.
Аспан белгілері: Ай, Күн, бұлт, найзағай
Ай мен Күнге қатысты ишара
- Ай қораланса, арбаңды сайла. Күн қораланса, күрегіңді сайла.
- Ай шалқасынан туса — ай бойы аяз.
- Айда да дақ бар.
- Таң атпайын десе де, күн қоймайды.
- Күнді қолыңмен көлегейлей алмайсың.
- Ай — ортақ, күн — ортақ, жақсы — ортақ.
Бұлт, жауын, күн күркіреуі
- Бірде дауыл кезек, бірде жауын кезек.
- Күн күркіресе — көк дүркірер.
- Күркіреген бұлттың жауыны аз.
- Өткен бұлттан жаңбыр дәметпе.
- Найзағайдың көптігін қайтейін, жаңбырдың жоқтығын қайтейін.
- Қатты жауған күн тез ашылады, қатты ашуланған кісі тез басылады.
- Қара бұлтты жел ашар.
Жыл мезгілдері және ауа райы
Көктем, сәуір, мезгілдің мінезі
- Сәуірдегі жауын — ағып тұрған сауын.
- Сәуір болмай — тәуір болмас.
- Сәуір болмай жауын болмас, жауын болмай тәуір болмас.
- Күздің беталысы көктемде белгілі.
- Көктем — гүлмен көркем.
- Мезгіл жетсе, мұз да ериді.
Жаздың кеңдігі, қыстың қатаңдығы
- Жаздың кілемі кең.
- Жаздың бір күні — қыстың мың күні.
- Жазда жалаңаш жатпа, қыста өзің білесің.
- Қыс — қатал сын.
- Қылышын сүйретіп қыс келер.
- Қаңтар ауса, қар тұрмас.
- Қыс көзі — қырау.
- Күзден қорық — соңынан қыс келеді. Қыстан қорықпа — соңынан көктем келеді.
- Қар жауды деп қуанба, артынан аязы бар.
Су туралы нақыл: бұлақ, өзен, көл, теңіз
Судың мінезі мен қасиеті
Халық даналығында су — тіршілік пен тазалықтың өлшемі, бірақ кейде қауіптің де аты.
- Су сүреңін табады.
- От пен су — тілсіз жау.
- Су аққан жерімен ағады, шөп шыққан жеріне шығады.
- Алпыс күн тасыған су — алты күнде қайтар.
- Дария суы аққан сайын тазарады.
- Терең судың ағысы білінбес.
- Теңіз дәмі — тамшыдан.
- Терең құдықтың суы тәтті.
- Саяз су сарқырап ағады.
- Судың тереңі мен саязын ағысынан білерсің.
Бұлақ, өзен, көл — бір жүйе
- Су анасы — бұлақ, сөз анасы — құлақ.
- Дария басы — бұлақ.
- Өзен — көлге, көл — елге құяды.
- Бұлаққа бұлақ қосылса — егіз, көлге көл қосылса — теңіз.
- Көлдің құты кетсе, көкқұтан бір жыл бұрын кетеді.
- Еділ басынан былғанады, сағасынан тұнады.
- Су басынан бұзылады.
- Кірді сумен жуады, суды немен жуады?
Сулы өлке — береке
- Сулы жер — нулы жер.
- Қыстағы қар — жерге ырыс, жердегі ылғал — елге ырыс.
- Алпыс күн аспанға қарағанша, алты көш те айдынға құла.
- Төмен қонсаң — сел алар, биік қонсаң — жел алар.
Жер, өсімдік, орман: табиғаттың өрнегі
Жер мен топырақ
- Ағаш — жапырағымен, жер — топырағымен жарасады.
- Қара жер қарыз арқаламас.
- Жердің бағы тайса, су сайға құлайды.
- Жер отты болса — мал сүтті.
Өсімдік пен құнар
- Шөп те басынан қурайды.
- Гүл жайнамай — бұлбұл сайрамайды.
- Гүл қайда болса — көбелек сонда.
- Әр гүлдің исі басқа, әр жердің жынысы басқа.
Орман, ағаш, мінез
- Ағаш бір жерде тұрып көгереді.
- Биік ағаш бұрын құлар.
- Жалғыз еменге жай түскіш.
- Қалың ағаштың қисығы болмайды.
- Орманды жерде отын көп.
Жел, боран, от: тілсіз күш
Жел мен боран
- Жазғытұры жел жардай атанды жығар.
- Боранды күні бала құтырар.
- Желді күні ит құтырар.
- Көшерімді жел біледі, қонарымды сай біледі.
От туралы
- Оттың ісі — қуырмақ, желдің ісі — суырмақ.
- От суымайды — сөнеді.
- От — арық, су — семіз.
Жануар мен құс белгісі: табиғаттың «тілі»
Құс келсе — мезгіл келеді
Көшпелі өмірде құс-құрттың қимылы — ауа райының жақын белгісі.
- Дегелек келді — жаз келді.
- Қарға қаңқылдаса — қысты шақырады, қаз қаңқылдаса — жазды шақырады.
- Қаз келсе — жаз келер, қарға келсе — қатқақ келер.
- Бір қарлығаш келгенмен жаз болмайды, бір сауысқан келгенмен қыс болмайды.
- Тышқан көп жылы — тоқшылық, қоян көп жылы — жоқшылық.
Кеңістік, өлшем, салыстыру: тау, теңіз, қашықтық
Тау, тас, тереңдік
- Теңіз қанша терең болса да, түбі бар.
- Тау қанша биік болса да, төбесі бар.
- Көрінген таудың алыстығы жоқ.
- Асқар тау алыстан көрінеді.
- Су ағады, тас қалады.
- Орнынан қозғалған тас орнықпайды.
Жол, қоныс, таңдау
- Жаз сайға қонба, қыс қырға қонба.
- Көліне қарай — қазы, қысына қарай — жазы.
- Көп отырса — көл азады, көп сабылса — жер азады.
Адам мінезі мен қоғамға қаратылған табиғат теңеуі
Сөздің салмағы
- Тау мен тасты сел бұзар, адамзатты сөз бұзар.
- Сусыз жердің шөбі сұйық, суайт адамның сөзі сұйық.
- Жаман көлдің суы ащы, жаман адамның тілі ащы.
- Таза болсаң судай бол — бәрін жуып кетірген. Жақсы болсаң жердей бол — бәрімізді өсірген.
Түйін ойлар
- Ескі тонның жылуы жоқ, қайтқан күннің қызуы жоқ.
- Мың бір пәле бар: соның бірі — қырда, мыңы — Сырда.
- Қайырсыз жаздан — қайырлы қыс артық.
- Кешкі күн құлақтанса, қатының ұл тапқандай сүйін.
Қысқа қорытынды
Табиғат туралы мақал-мәтелдер — жай бақылаудың емес, өмір тәжірибесінің сүзгісінен өткен білім. Бұл сөздер су мен жердің қадірін, мезгілдің заңдылығын, жел мен бұлттың мінезін ғана емес, адамға тән мінез-құлық пен жауапкершілікті де астарлап жеткізеді.
Табиғат — тал бесігің.
Шындық — көзге көрінсе де, көлеңкеленбейді: күнді қолыңмен көлегейлей алмайсың.