Ондағы құмалақтар саны
Ашық сабақ: «Тоғызқұмалақ» — ойын ережелері мен ерекшеліктері
Бұл ашық сабақта оқушылар тоғызқұмалақтың шығу тарихымен танысып, негізгі ережелерін меңгереді және практикалық жаттығулар арқылы ойын тактикасын қолдануды үйренеді.
Пәнаралық байланыс
Тарих, математика, әдебиет.
Сабақ форматы
Практикалық: жаттығулар орындау, жарыс.
Ұзақтығы
45 минут.
Өтетін орны
Мультимедиа кабинеті.
Мақсаттары
Білімділік
Ұлттық ойынның тарихын таныстыра отырып, тоғызқұмалақтың негізгі ережелерін үйрету.
Дамытушылық
Логикалық ойлауды дамыту, математикалық амалдарды жылдам есептеу дағдысын қалыптастыру, ой-өрісті кеңейту және ұқыптылыққа баулу.
Тәрбиелік
Ұйымшылдыққа, достық қарым-қатынасқа, ұжымдық жұмысқа және ұлттық рухты қадірлеуге тәрбиелеу.
Қажетті құрал-жабдықтар
- Тоғызқұмалақ тақтасы мен құмалақтар
- Слайд-презентация
Күтілетін нәтиже
Оқушылар ойынды меңгереді, негізгі ұғымдарды ажыратады және күрделі тактикалық жағдайларды шешуге талпынады.
«Тоғызқұмалақ — қазақтың ұлттық ойындарының ішіндегі ең қиыны. Ойнаған адамның ой-санасы шыңдалып, тапқырлығы артады».
Сабақ жоспары
I. Дайындық бөлімі
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ мақсаты мен жұмыс тәртібі таныстырылады, құрал-жабдықтар дайындалады.
2) Ой қозғау сұрақтары
- 1 Тоғызқұмалақ ойыны қашан пайда болды?
- 2 Қазақтың қандай белгілі тұлғалары тоғызқұмалақ ойнаған?
- 3 Тоғызқұмалақ ойыншыларын білесіңдер ме?
- 4 Ойынның негізгі ережелерін білесіңдер ме?
II. Негізгі бөлім
Жаңа сабақ: ойын ережелері мен ерекшеліктері
Тоғызқұмалақ — екі ойыншы арасында арнайы тақтада ойналатын, есептеу мен стратегияға негізделген ұлттық ойын.
Негізгі ұғымдар (терминдер)
Құмалақ
Ойын барысында таратылатын тас/дән рөліндегі бірлік.
Қазан
Ұтылған құмалақтар жиналатын орын.
Отау
Құмалақтар орналасатын ұяшық.
Бастаушы
Алғашқы жүрісті жасайтын ойыншы.
Қостаушы
Екінші болып жүріс жасайтын ойыншы.
Тұздық
Ереже бойынша арнайы алынатын, тұрақты ұпай әкелетін отау.
Атсырау
Жүріс жасай алмай қалу жағдайы.
Ойын тақтасының құрылымы
Тоғызқұмалақ тақтасы 2 қазаннан, 18 отаудан және жалпы 162 құмалақтан тұрады.
Ойын басында әр ойыншыға бір қазан және тоғыз отауға 9-дан салынған 81 құмалақ тиесілі.
Отаулардың қазақша атаулары
| Отау № | Атауы |
|---|---|
| 9 | Маңдай |
| 8 | Көкмойын |
| 7 | Қандықақпан |
| 6 | Белбасар |
| 5 | Бел |
| 4 | Атсыратар |
| 3 | Атөтпес |
| 2 | Тектұрмас |
| 1 | Арт |
Тарихи шолу
«Тоғызқұмалақ қашан пайда болған?» тақырыбы тарих пәні мұғалімі Кенжегүл Бисенбаева Қамыспаеваның қысқаша мәліметі және слайд-презентация арқылы қарастырылады.
Ойын жазбасының (нотация) тәртібі
Тоғызқұмалақтағы жүрістерді толық жазу төмендегі ретпен жүргізіледі:
- 1 Жүрілетін отаудың нөмірі көрсетіледі.
- 2 Отаудағы құмалақтар саны жазылады.
- 3 Соңғы құмалақ түскен отаудың нөмірі беріледі.
- 4 Сол отаудағы құмалақтар саны көрсетіледі.
- 5 Тұздық алынған жағдайда X белгісі қойылады.
- 6 : — табысты жүріс, - — жай жүріс.
- 7 ! — күшті жүріс.
- 8 ? — қате жүріс.
- 9 !! — өте күшті жүріс.
- 10 ?? — өте қате жүріс.
- 11 ?! — ойландыратын жүріс.
Жүріс жасау ерекшеліктері
Жүрістер ойыншылар тарапынан кезектесіп жасалады. Бірінші жүрісті кім бастайтыны жеребе арқылы немесе қарсыластардың келісімімен анықталады.
Құмалақ тарату тәртібі
- Өз жағыңыздағы отаулардың бірін таңдап, ондағы барлық құмалақты қолға аласыз.
- Сол отауға бір құмалақты қалдырып, қалғанын солдан оңға қарай бір-бірлеп таратасыз.
- Тарату барысында құмалақтар өз отауларыңыздан асып кетсе, қарсыластың отауларына таратылады.
Ұтып алу шарты
Егер соңғы құмалақ қарсыластың тақ құмалағы бар отауына түсіп, ондағы санды жұп қылса (мысалы: 2, 4, 6, 10, 12), сол отаудағы құмалақтар ұтып алынып, өз қазаныңызға салынады.
Ал соңғы құмалақ қарсыластың жұп құмалағы бар отауына түсіп, оны тақ қылса, құмалақ ұтып алынбайды.
Мысал
Егер бастаушы №7 отаудағы 9 құмалақты таратса, соңғы құмалақ қарсыластың №6 отауына түседі. Ол отауда 9 құмалақ болса, соңғы құмалақпен бірге 10 болып, жұп санға айналады. Нәтижесінде сол 10 құмалақ ұтып алынып, бастаушының қазанына салынады.