Ақынның туған жері қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы
Қожа Ахмет Ясауи (1093–1166) — қазақ халқының байырғы мәдениет тарихында айрықша орны бар ұлы ақын, сопылық поэзияның негізін салушылардың бірі, күллі шығыс мұсылмандарының рухани ұстазы саналған ойшыл әрі діни қайраткер.
Есімі мен атауы
Өз аты — Ахмет. Есімінің алдындағы «қожа» атауы мұсылман дінін таратып, уағыз айтқан қызметіне байланысты берілген. Ал «Ясауи» — шыққан ортасын білдіретін ныспы.
Туған жері
Нақтылай айтқанда, Йасы (Ясы) қаласы оның туған жері емес: жастайынан жетім қалып, ағайын-туыстарының қолында тәрбиеленіп, бала кезінен өскен жері. Ақынның туған жері — қазіргі Түркістан өңіріндегі Сайрам аймағы.
Алғашқы ұстазы
Әкесі Ибрахим — мұсылманша сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті жан. Ахметтің басты ұстазы әрі тәрбиешісі — аталас туысы Арыстанбаб.
Білім жолы және рухани қалыптасуы
Йасыға келуі және тілдік кеңістігі
Арыстанбаб дүниеден өткеннен кейін Ахмет 17 жасында Йасы қаласына келеді. Осы кезеңнен бастап араб, шағатай, парсы және түркі тілдерінде өлең жаза бастайды, шығыс поэзиясы мен әдебиетіне терең ден қояды.
Бұхарадағы медресе
Кейін Бұхарада Жүсіп Хамадани жетекшілік еткен діни медреседе оқиды. Оқу жолын тәмамдаған соң сопылық жолдың ащы-тұщысын татып, көптеген қалаларды аралайды.
Түркістанға оралуы және қылует өмірі
Ақын туған шаһары Түркістанға қайта оралып, Арыстанбаб қалыптастырған дәстүрді жалғастырады. Осы жерде ислам әлеміне кең танылған кемеңгер тұлғаға айналады.
63 жасынан бастап қалған өмірін жер астындағы қылуетте өткізгені айтылады. Мұны ол: «Пайғамбар жасына жеттім. Маған одан артығы қажет емес», — деп түсіндіреді.
Қанша жыл өмір сүргені жөнінде түрлі дерек кездеседі: бірінде 73 жас, енді бірінде 85 жас делінеді. Ж. Аймауытов ақынның 149-хикметіне сүйеніп, Ясауиді 125 жас жасаған деп көрсетеді.
«Диуани Хикмет»: мұраның өзегі
Тілі, нұсқалары және таралуы
Бүгінгі ұрпаққа жеткен ең көлемді шығармасы — «Диуани Хикмет» («Даналық кітабы»). Ол қыпшақ диалектілері аралас көне түркі тілінде жазылған.
Өкінішке қарай, туындының түпнұсқасы біздің заманымызға жетпеген. Қолда бар дүниелер — XV–XVI ғасырлардағы көшірмелер. Нұсқалары өте көп, олардың көбі Ыстамбұл, Қоқан, Ташкент, Мәскеу және Алматы қорларында сақталған.
Шығарма 1878 жылы алғаш рет жеке кітап болып басылып шықты. Кейін Ыстамбұл, Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше рет қайта басылды. Соның бірі — 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлы қазақ оқырманына арнап шығарған нұсқа.
Негізгі мазмұны
- Төрт тармақты өлең үлгісімен жазылып, ақынның бала күнінен «пайғамбар жасына» жеткенге дейінгі өмір жолын баяндайды.
- Тіршілікте тартқан азап пен көрген қайғыны, рухани сын-сағаттарды суреттейді.
- Хандардың, бектердің, қазылардың әділетсіздігін, жіберген кемшілігі мен қиянатын сынайды.
- Фәни дүниенің өткіншілігін айқын көрсетеді.
Әдебиет пен мәдениетке ықпалы
Түркі тіліндегі көркем сөздің мүмкіндігін дәлелдеу
Қожа Ахмет Ясауи түркі тілінде жатық әрі бейнелі жыр жазудың үлгісін қалыптастырып, түркі тілдерінің көркем шығарма тудыру әлеуеті зор екенін дәлелдеді.
Оның жазба әдебиет үлгісіндегі туындылары түркі топырағында ертеден орныққан суырыпсалмалық дәстүрге жаңа серпін беріп, мазмұнын байыта түсті әрі түр жағынан көркейтіп, кемелдендірді.
Дәстүрлер тоғысы және рухани мектеп
Фольклор мен жазба әдебиетті жақындастырып, толығуы мен көркеюіне дәнекер бола отырып, Шығыс әдебиетінде ертеден қалыптасқан, Құранда баяндалатын тарихи аңыздар мен пайғамбарлар, әулие-әнбиелер туралы әпсаналарды хикметтерінде ұтымды пайдаланды.
Оның жолын ұстанған шәкірттері мен сопылықты уағыздаушылар түркістандық ғұламаның даңқын кең дүниеге таратты. Ясауи түркі халықтарының жаңа исламдық өркениеттегі халықтық ағымының арнасын айқындап берді.
Ол жаңа діни идеологияны тәңірлік-шамандық және зорастризм дәстүрлерінің кей қырларымен үйлестіре отырып, қоғамдық-әлеуметтік санаға сіңіру жолында мол еңбек етті.
Құнды дереккөз ретінде
«Диуани Хикметтен» қазақ халқының ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты құнды деректер табуға болады.
Кесене, аңыз және қазіргі мәртебесі
Түркістандағы мәңгілік мекен
Түркістан қаласында жерленген Қожа Ахмет Ясауи Әзірет Сұлтан атанып, XIV ғасырдың соңында оның басына әйгілі Ақсақ Темір күмбез орнаттырды.
Жергілікті аңыз
Аңыз бойынша, Қожа Ахмет Ясауи мазарын тұрғыза бастағанда қара дауыл қабырғаларын құлатып, құрылысын бұза берген. Осыдан кейін Ақсақ Темірдің түсіне Қызыр еніп, әуелі Ахметтің ұстазы Арыстанбабқа мазар тұрғызуды аян етіпті. Темір бұл сөзді екі етпей орындап, содан соң ғана Ясауи кесенесін салуды жалғастырған деседі.
Сол себепті Ясауиге тәу етушілер алдымен Арыстанбаб басына барып түнеуді дәстүрге айналдырған.
Мұражайлар және қайта жаңғырту
- 1978 жылғы қыркүйекте Қожа Ахмет Ясауи республикалық мұражайы ашылды.
- 1989 жылғы 28 тамызда Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «Әзірет Сұлтан» қорық-мұражайы ұйымдастырылды.
- Түркиямен жасалған келісім аясындағы қалпына келтіру жұмыстары 2000 жылы аяқталды.
- 2003 жылғы маусымда Парижде өткен ЮНЕСКО-ның 27-сессиясында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі дүниежүзілік мәдени мұралар тізіміне енгізілді.
Кесене құрылымы
Кесене кешенінде отызға жуық кеңістік бар: мешіттер, кітапхана, түрлі залдар мен қызметтік бөлмелер.