Ақпарат көзі, қабылдаушы мен жеткізу ортасы
Табиғаттағы ақпарат ұғымы. Ақпарат түрлері. Ақпарат көзі, қабылдаушы және жеткізу ортасы. Ақпараттық процестер. Адамның ақпаратты қабылдауы.
Сабақ түрі
Пікірлесіп-түсіндіру сабағы
Сабақ әдісі
Түсіндірмелі баяндау, әңгімелеу
Көрнекілік
Плакаттар
Сабақ мақсаттары
Білімдік
Ақпарат ұғымымен, оның түрлерімен, үлгілерімен және өңдеу тәсілдерімен таныстыру.
Дамытушылық
Арнаулы, сипаты және қабылдау тәсілі бойынша әртүрлі ақпарат түрлерін ажырата білуге үйрету. Қазіргі қоғамдағы ақпараттың маңызын ұғындыру.
Тәрбиелік
Айналада болып жатқан процестерді байқауға, терең түсінуге, әр құбылыстың мағынасы мен негізін ұғынуға тәрбиелеу.
Ақпарат деген не?
«Ақпарат» сөзі латынның informatio сөзінен шыққан және «түсіндіру», «баяндау», «мәлімет» деген мағыналарды білдіреді. Бүгінде бұл ұғым күнделікті өмірде де, философия, экономика, физика, математика, информатика сияқты ғылым салаларында да кең қолданылады. Дегенмен әр ғылым ақпаратты өз контексінде түсіндіреді.
Тапсырма
«Ақпарат» деген сөзге сен қандай мағына берер едің? Өз ойыңды мысалмен дәлелде.
Күнделікті мысалдар
- Ақпаратты ауызша, жазбаша немесе қимыл-қозғалыс арқылы жеткіземіз.
- Газет, радио, теледидар — бұқаралық ақпарат құралдары.
- Теледидардан көреміз, радиодан естиміз, бір-бірімізден сұраймыз — бәрі ақпарат алуға жатады.
Ғылыми бақылаулар
- Археологиялық олжалар көне тұрмыс-тіршілік туралы құнды мәлімет береді.
- Жер қатпарларындағы сүйек, өсімдік іздері — өткен дәуір табиғатының «куәгері».
- Астрономдар электромагниттік сигналдар арқылы ғарыш нысандары туралы ақпарат алады.
Ақпарат тек қарым-қатынас нәтижесінде ғана емес, адамның алған мәліметтерді ой елегінен өткізіп, қорытынды жасауы арқылы да пайда болуы мүмкін. Мысалы, «командамыз қатарынан үш рет жеңілді» деген хабардан «біздің команда мықтылар қатарында емес» деген жаңа қорытынды туындайды.
Жалпылама анықтама
Ақпаратқа бір ғана әмбебап анықтама беру қиын. Көп жағдайда оны қоршаған орта және ондағы процестер туралы хабарлар мен мағлұматтар деп түсінеміз.
Ақпарат көзі, қабылдаушы және жеткізу ортасы
Ақпарат ұғымын нақтылау үшін біз әдетте мына құрамдастарға сүйенеміз: ақпарат көзі, ақпаратты қабылдаушы, ақпарат тасымалдағыш және олардың арасындағы байланыс арнасы.
Кім кім?
- Ақпарат көзі — ақпаратты хабарлайтын тарап.
- Қабылдаушы — ақпаратты қабылдайтын тарап.
- Байланыс арнасы — ақпарат өтетін орта немесе құрал.
Тасымалдағышқа мысалдар
Маңызды байқау
Ақпарат көзі мен қабылдаушы жанды (адам, жануар) да, жансыз (мысалы, компьютер) да болуы мүмкін. Байланыс тікелей (мұғалім—оқушы) немесе жанама болуы ықтимал: мысалы, су шуылы сарқыраманың жақын екенін білдіреді.
Ақпараттық процестер: сақтау, жеткізу, өңдеу
1) Ақпаратты сақтау
Кітап, газет-журнал оқу арқылы ақпаратты есте сақтаймыз. Бірақ адамның қабылдайтын ақпараты өте көп болғандықтан, мидың бәрін толық сақтап қалуы қиын. Сондықтан сыртқы тасымалдағыштар (қағаз, таспа, диск және т.б.) қолданылады.
2) Ақпаратты жеткізу
Әңгімелесу, сабақ түсіндіру, теледидар көру, кітап оқу — бәрінде ақпарат жеткізіледі. Кітап оқығанда оқырман — қабылдаушы, автор — жолдаушы болады. Ақпарат жеткізетін құралдар байланыс арнасы деп аталады (теледидар, радио, компьютерлік желі және т.б.).
3) Ақпаратты өңдеу
Өңдеу — ақпаратты алу, мазмұнын өзгертпей ұсыну түрін өзгерту, реттеу және толықтыру. Мысалы, есеп шығаруда: шартты оқу — ақпарат алу, шешу — өңдеу, нәтижені көрсету — ақпарат беру.
Адам ақпаратты сақтайды, өңдейді, жеткізеді. Осы әрекеттердің жиынтығы ақпараттық процесс деп аталады.
Тапсырма: қай процесс басым?
Әр әрекетте жеткізу, сақтау және өңдеу әртүрлі деңгейде болады. Қайсысы басым екенін белгіле.
| Процесс | Жеткізу | Сақтау | Өңдеу |
|---|---|---|---|
| 1) Кітап оқу | — | + | — |
| 2) Күнделікке баға қою | + | + | — |
| 3) Математикадан есеп шығару | — | — | + |
| 4) Есік қоңырауын басу | + | — | — |
| 5) Компьютерде ойнау | + | + | + |
| 6) Диктант жазу | — | + | + |
| 7) Тақпақ жаттау | — | + | — |
| 8) Суретке түсу | + | + | — |
| 9) Балмұздақ сатып алу | + | — | + |
Ескерту: Жауап әртүрлі болуы мүмкін — маңыздысы, өз таңдауыңды дәлелдеу.
Адам ақпаратты қалай қабылдайды?
Адам ақпаратты үздіксіз қабылдайды. Ауа, су, жылу қаншалық қажет болса, қоршаған орта туралы ақпарат та соншалық қажет. Біз сезім мүшелері арқылы көреміз, естиміз, сипап сеземіз, иіс пен дәмді ажыратамыз — осылайша ақпарат аламыз. Адам ең көп ақпаратты көру және есту арқылы қабылдайды (шамамен 90%).
Бейнелі ақпарат
Табиғат көріністері, кескіндер, фотосурет, иіс, дәм, жанасу арқылы сезілетін әсерлер — бәрі бейнелі ақпаратқа жатады.
Таңбалық ақпарат
Сөйлеу және жазу арқылы алынатын ақпарат таңбалық болады. Жазба мәтін мен ауызекі сөз әртүрлі таңбалардан құралады. Дыбыстық таңбалар — фонемалар.
Қатынас тілдері
Таңба арқылы қатынасуды қатынас тілі деп атаймыз. Ол екіге бөлінеді: табиғи және жасанды.
Табиғи тілдер
Қазақ, орыс, ағылшын және т.б.
Жасанды тілдер
Математика, физика, музыка тілі, компьютерлік тілдер және т.б.
Әр тілдің өз алфавиті бар — яғни сол тілдің символдар (таңбалар) жиыны.
Тапсырма: ақпаратты жікте
Төмендегі мысалдардың қайсысы бейнелі/таңбалық ақпарат екенін және таңбалық болса, тілдің табиғи не жасанды екенін анықта.
| Мысал | Бейнелі | Таңбалық | Тіл: табиғи | Тіл: жасанды |
|---|---|---|---|---|
| Сынып журналындағы бағалар | — | + | — | + |
| Айвазовскийдің «Тоғызыншы вал» картинасы | + | — | — | — |
| Радиодан диктордың хабарлары | — | + | + | — |
| Компьютер ойыны | + | + | — | + |
| Термометрдің көрсетуі | — | + | — | + |
| Ауру адамның түрі | + | — | — | — |
| Сағат тілінің көрсетуі | — | + | — | + |
| Сабақтан шығу қоңырауы | — | + | — | + |
| Жол белгілері | — | + | — | + |
| Ерте кездегі тайпа тіліндегі мәтін | — | + | + | — |
| Теледидардағы хоккей ойыны | + | — | — | — |
| Бағдаршам сигналы | — | + | — | + |
| Жайсыз орындық | + | — | — | — |
| Фотосуреттер | + | — | — | — |
| Көбейту кестесі | — | + | — | + |
| Кітап | — | + | + | — |
| Жұмсақ орындық | + | — | — | — |
| Математикалық формула | — | + | — | + |
| Күлкі | + | — | — | — |
| Ноталар | — | + | — | + |
| Жұлдызды аспан | + | — | — | — |
Бұл кесте — талқылауға арналған жаттығу: кей мысалдарда бірнеше жіктеу қатар жүруі мүмкін.
Бекіту сұрақтары
- 1. «Ақпарат» сөзіне қандай мағына бересің?
- 2. Ақпарат алатын негізгі көздерді ата.
- 3. Адам ақпаратты қайда сақтайды?
- 4. Ақпаратты өңдеуге мысал келтір.
- 5. Ақпарат жеткізушіден қабылдаушыға қалай беріледі?
- 6. Адам қабылдайтын ақпарат неше түрге бөлінеді?
- 7. Бейнелі ақпарат дегеніміз қандай ақпарат?
- 8. Таңбалық ақпаратқа қандай ақпарат жатады?
- 9. Табиғи қатынас тіліне не жатады?
- 10. Жасанды қатынас тіліне не жатады?
Үйге тапсырма
1-тақырып, 3–9-беттерді оқып келу.