Бүгінгі сабақта мен топпен жұмыс жасауда
Динамика: деформация, күштер және Ньютонның қозғалыс заңдары
Бұл сабақта қозғалыстың себептері, денелерге әсер ететін күштердің табиғаты және Ньютон заңдары арқылы қозғалысты түсіндіру жолдары қарастырылады. Негізгі назар — Ньютонның ІІІ заңы және оны тәжірибе мен есептер арқылы дәлелдеуге аударылады.
Оқу мақсаттары
- Ньютон заңдарының тұжырымдамасын білу және түсіну.
- Масса мен үдеу арасындағы байланысты бекіту.
- Екі дененің бір-бірімен тең шамалы, қарама-қарсы бағытталған күшпен әсерлесетінін меңгеру.
Сабақ мақсаттары
Ньютонның І және ІІ заңдарын қайталау арқылы күш, масса, үдеу ұғымдарын нақтылау және Ньютонның ІІІ заңын өмірлік мысалдармен, тәжірибелермен және есептермен түсіндіру.
Жетістік критерийлері
Біледі және түсіндіреді
- Дененің қандай шарттарда тыныштықта болатынын және қандай шарттарда бірқалыпты қозғалатынын.
- Жылдамдықтың өзгеру себебін (нәтижелік күштің әсерін).
- Денелердің өзара әрекеттесуін: тікелей және қашықтықтан.
Қолданады және дәлелдейді
- Ньютон заңдарына мысал келтіріп, есептер шығарады.
- Ньютон заңдарының әділдігін растайтын тәжірибелерді түсіндіреді.
Тілдік мақсаттар
Тақырыпты меңгеру барысында негізгі терминдер үш тілде қолданылады.
Құндылықтарды дарыту
Ойлау және дәлелдеу
- Маңыздыны ажырата білу, теорияны тәжірибемен байланыстыру.
- Тәжірибеден қорытынды жасап, ойын жинақтап айту.
- Есте сақтау қабілетін тәжірибе арқылы дамыту.
Ынтымақтастық және ұстаным
- Шындыққа жетуге ұмтылу, реалистік пайым қалыптастыру.
- Топтық және жұптық жұмыс арқылы өзара қолдау көрсету.
- Түйінді сөздер арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Пәнаралық байланыс және АКТ
Пәнаралық байланыстар
Әдебиетпен байланыс орнатылады: орыс және қазақ шығармаларынан үзінділер, сондай-ақ ұлттық ойындар арқылы физикалық ұғымдар түсіндіріледі.
АКТ қолдану
- Интерактивті тақта, компьютер.
- YouTube бейнематериалдары және twig-bilim.kz ресурстары.
Сабақ барысы: ой қозғау, талдау, тәжірибе
Сабақтың басы (3 минут)
- Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу.
- 1, 2, 3 деп санау арқылы топқа біріктіру.
- Бағалау парақтарын тарату, топ атауларын бекіту.
Топтық жұмыс (ротация) №1: мысал арқылы күштерді талдау
Оқушылар А. Байтұрсынов аударған И. А. Крыловтың «Аққу, шортан һәм шаян» мысалын тыңдайды. Талқылау сұрақтары:
- Мысалдың авторы кім?
- Арба орнынан қозғала ма?
- Тең әсерлі күш (нәтижелік күш) неге тең?
- Ньютонның ІІ заңы бойынша қалай түсіндіруге болады?
Қысқаша қорытынды
Егер нәтижелік күш F = 0 болса, онда үдеу a = 0. Демек дене тыныштықта қалады немесе бірқалыпты қозғалады (Ньютонның І заңы).
Тыңдағаннан кейін әр топқа суреттер таратылып, күштер векторлары белгіленеді. Соңында өзара бағалау жүргізіледі.
Топтық жұмыс №2: видеоталдауға бағытталған сұрақтар
Видеокөрсетілім алдында әр оқушыға сұрақ парақтары таратылады:
- Денелердің «шексіз қозғалысын» қалай түсіндіруге болады?
- Ньютонның І заңы бойынша бильярд шарларының және адамның су толқынына ілесіп қозғалуын түсіндіріңдер.
- Ньютонның ІІ заңына сүйеніп, жарқанаттың және зымыранның ұшуын түсіндіріңдер.
Жауаптар талқыланып, тақтаға ілінеді. Өзара бағалау жүргізіледі.
Тақырыпты ашу: арқан тартыс және Ньютонның ІІІ заңы
Арқан тартысқа арналған қысқа бейне көрсетіліп, келесі сұрақтар қойылады:
- Қозғалыс заңдары тұрғысынан бұл жағдай қалай түсіндіріледі?
- Неліктен екі команда бір-бірін тартады?
- Қай команда жеңеді және неге?
Негізгі түсіндірме
Арқан екі командаға модулі тең, бағыттары қарама-қарсы күшпен әсер етеді. Дәл солай, командалар да арқанға тең шамалы, қарама-қарсы күш түсіреді. Сонымен қатар әр команда Жерді артқа итереді, ал Жер командаға тірек реакциясымен әсер етеді. Жерге күштірек тірелген команда (үйкелісті тиімді пайдаланған) жеңіске жетеді.
Эксперимент: «әрекет және қарсы әрекет»
Тәжірибе 1
Арбашаның екі жағынан арқан байлап, екі жаққа тартыңдар. Күштерді салыстырып, шамасы мен бағыты бойынша қорытынды жасаңдар.
Тәжірибе 2
Қолмен үстелді соғып көріңдер. Нені сезесіңдер? Неге дәл солай болады?
Қорытынды
- Денелер тікелей де, қашықтықтан да әсерлеседі.
- Әрекет және қарсы әрекет күштері бір түзу бойымен бағытталып, қарама-қарсы бағытталады.
- Ерекшелігі: бұл күштер әртүрлі денелерге түсіріледі, сондықтан олар бір-бірін «жоймайды».
- Үстелді соққанда сезілетін ауырсыну — үстелдің де қолға күшпен әсер ететінінің дәлелі.
Қорытынды жасау кезінде оқушылар оқулық материалдарын қолданады.
Жеке жұмыс: қателікті табу және тест
Тапсырма 1: мультфильм үзіндісіндегі физикалық қате
«Приключения Барона Мюнхгаузена» мультфильмінен (35:00–35:55) үзіндіні көріп, жіберілген қателікті анықтаңдар: адамның өзін (және атын) шашынан ұстап жоғары тартып шығара алуы.
Түсіндірме: бір жүйенің ішіндегі әрекет пен қарсы әрекет күштері тең болғанымен, олар сыртқы нәтижелік күш тудырмайды. Сондықтан адам өз-өзін «көтере» алмайды.
Тапсырма 2: тест
«Ньютонның қозғалыс заңдары» тақырыбы бойынша тест орындалады. Оқушылар жауаптарын кілт арқылы тексеріп, өзіндік бағалау жасайды.
Сабақтың соңы: бағалау және рефлексия
Сабақ соңында оқушылар жетістік критерийлері бойынша бағаланады. Рефлексия сұрақтары:
Рефлексия сөйлемдері
- Бүгінгі сабақта топпен …
- Бүгінгі сабақта мен … жақсы көрсете білдім.
- Бүгінгі сабақта мен үшін … маңызды болды.
- Бүгінгі сабақта маған … қиын болды.
- Бүгінгі сабақта мен топпен жұмыс жасауда … үйрендім.
Түйінді сөз
Дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзын ақтай білген елміз. Бірақ асқақтаған хан болса – хан ордасын таптай білген елміз.
Ньютон заңдары және өмірмен байланыс
Біздің айналамызда қозғалыстың түрі өте көп: өзен суының ағысы, сарқырама, жел мен боран, сондай-ақ ғаламдық ауқымдағы қозғалыстар — галактикалар мен жұлдыздар. Бұл құбылыстар әртүрлі болғанымен, олардың бәрі күштердің әсерімен түсіндіріледі, ал жүйелі түсіндірудің негізі — Ньютон заңдары.
Ынталандыратын ой
Аңызға айналған әңгімелердің бірінде Ньютонды оқушы кезінде сыныптастарының бірі ренжіткен делінеді. Сол сәт оны жігерлендіріп, ол өзінен асып түсуге шешім қабылдайды. Нәтижесінде қарапайым оқушы ұлы ғалымға айналды. Демек бүгінгі сыныпта да ертеңгі ғалым немесе инженер отыруы мүмкін.
Үй тапсырмасы
- Ньютонның ІІІ заңы тақырыбын оқу.
- §13.
- Қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын орындау.