Шешендер сөзі - халқымыздың тілдік қазынасы
Бұл мәтін қазақ тарихындағы би-шешендер мұрасы туралы брошюраға арналып дайындалды. Ұлан-ғайыр сайын дала төсінде мал-жан, тіршілік қамымен көбіне аттың жалы, түйенің қомында көшіп-қонып жүрген халқымыз көршілес батыс пен шығыс елдеріне қарағанда жазу-сызу мәдениетін кешірек дамытқанымен, мазмұны мен сапасы, көлемі жағынан кем түспейтін орасан бай ауыз әдебиетін жасады.
Ойшыл, дана жұрт өзі өмір сүрген орта мен табиғатты, тұрмыс-тіршілікті, ел-жұрт арасындағы қарым-қатынасты, халық басынан өткен қилы кезеңдерді ой елегінен өткізіп, өз көзқарасын сөз өнері арқылы білдірді. Халықтың өмірі мен тарихы қазақ көкірегінен жыр-дастан, өлең-ән, ертегі-аңыз, күмбірлеген күй болып төгілді.
Ауыз әдебиеті — рухани өзек
Көзі ашық, көкірегі ояу, кең даласындай дарқан халқымыз бұл баға жетпес қазынаны киелі мұрадай қастерлеп, ұрпақ санасына сіңіріп, болашаққа өшпес аманат етіп қалдырды. Бүгін осы теңдесі жоқ қазына халқымыздың рухани сусындайтын шалқар дариясына айналды.
Көне ауыз әдебиетінің уақыт озса да танымдық мәнін, тәрбиелік мазмұнын жоймай, заман ағымына қарай жаңғырып отырған салаларының бірі — шешендік сөздер мен тағылымдар.
Қазақ және шешендік дәстүр
Қазақ — табиғатынан ділмар, шешен халық. Ежелгі Грек пен Римдегідей шешендер тәрбиелейтін арнайы мектептер болмағанымен, сөз қадірін білген ел ішінен шыққан тума дарын шешендерді, ақылгөй қарияларды, күміс көмей әнші-жыршыларды айрықша құрметтеген.
Тілі қылыштың жүзіндей өткір, ойы салмақты, қиын сәтте жол табатын билердің әділ төрелігіне жұрт тоқтаған. Халық туғанына, қасына тартпай, тура билік айтқан шешендерді ханнан бетер бағалаған.
Қоғамдық қызмет
Жер, жесір, құн дауы сияқты күрделі мәселелерді, ел арасындағы дау-жанжалдарды билер екі ауыз сөзбен орнықты кесім етіп, әділ шешкен.
Тәрбиелік мән
Шешендік сөздер адалдыққа, адамгершілікке, жақсылыққа үндеп, халықтың мұң-мұқтажы мен мүддесін қорғауға қызмет еткен.
Тілдік мұра
Би-шешендер сөзі — халқымыздың тілдік қазынасы, көркем ойлау мәдениетінің өлшемі.
Ұлы билердің орны
Қазақ тарихында елдің елдігін, халқының бірлігін көксеген ділмарлар аз емес. Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би — өз дәуірінде қоғамдық қайраткер дәрежесіне көтерілген ірі тарихи тұлғалар, қара қылды қақ жарған әділ шешендер.
Неге бұл өнер жоғары бағаланды?
Қазақтар шешендікті өнердің ең биік сатысы деп таныған. Себебі шешендік сөз — өнердің шыңы ғана емес, елдің әлеуметтік өмірінде, тұрмыс-тіршілігінде айрықша маңызды рөл атқарған.
Әлемдік риторика және қазақ шешендігі
Ежелгі грек, рим елдерінде шешендік өнер «риторика» деген атпен жеке пән ретінде оқытылған. Ерте дәуірдің әйгілі шешендері — Протагор, Демосфен, Цицерон, Квинтилиан — өз заманының мемлекет қайраткерлері әрі ойшылдары болған. Риторика «өнердің падишасы» ретінде ерекше бағаланған.
Қазақ шешендік сөзінің тарихы Майқы би мен Аяз биден (XII–XIII ғғ.) басталып, Жиренше шешен, Асан қайғы (XIV–XV ғғ.) есімдерімен жалғасып, өркендеді. Кейін Шалгез, Бұқар (XV–XVIII ғғ.), Шортанбай, Дулат, Мұрат секілді сөз зергерлері, сондай-ақ Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке билер дәстүрді дамытты.
Шарықтау кезеңі: XV–XVIII ғасырлар
Шешендік өнердің кеңінен дамып, биіктеген кезеңі — XV–XVIII ғасырлар. Бұл — қазақ халқының жоңғар, қалмақ, қытай басқыншыларына қарсы тұрып, тәуелсіздігін қорғау жолында күрес жүргізген алмағайып жылдары.
Шешендік сөздердің алғашқы үлгілері ертегі, аңыз әңгімелерден, өлең-жыр мен дастандардан ұшырасады. Бұл өнердің орнығып, кең қанат жаюында жыраулар толғауларының, айтыстар мен мақал-мәтелдердің үлесі ерекше.
Зерттелуі және бағалануы
В. В. Радловтың пікірі
Академик В. В. Радлов (XIX ғ.) шешендік сөз үлгілерін зерттеп, жинаған. Ол қазақтардың мүдірмей, кідірмей, ерекше екпінмен сөйлейтінін, ойды дәл әрі айқын жеткізетінін атап өтеді. Тіпті ауызекі сөйлеудің өзінде сөздің ұйқас, ырғаққа құрылуы өлеңдей әсер қалдыратынын жазады. Бұл пікір қазақ тілінің тазалығы мен табиғилығын, сөзге тапқырлық пен шешендіктің қуатын айғақтайды.
Алғашқы жинақтаушылар мен ғалымдар
- Ыбырай Алтынсарин — халық даналығын жас ұрпақты тапқырлыққа, өткірлікке, адамгершілікке баулитын тәрбие құралы деп танып, еңбектеріне орнымен енгізді.
- М. Әуезов — «Қазақ әдебиеті тарихы» (1927) еңбегінде «Билер айтысы» тақырыбымен шешендік сөздердің түрлеріне мысал келтіріп, ғылыми тұжырым жасады.
- А. Байтұрсынов (1926) — шешендік өнерді арнайы қарастырып, «шешен сөз», «көсемсөз», «дарынды сөз» деп жіктеп, қолданылу аясына қарай ішкі түрлерін саралады.
Шешеннің құралы — сөз
Шешендік сөз терең ойға, ұтқыр шешімге, тапқыр логикаға құрылады. Халық мақалдары сөздің салмағын айқын көрсетеді:
«Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді»
«Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ»
«Қылыш жарасы бітеді, тіл жарасы бітпейді»
«Аталы сөзге арсыз ғана тоқтамайды»
Бөлтірік шешеннің өсиеті
«Сөзден тәтті нәрсе жоқ. Сөзден ащы нәрсе жоқ. Сөзіңді тіліңе билетпе, ақылыңа билет. Ақылыңды, сөзіңді ақылсызға қор етпе, ақылдыға айт; кімге, қай жерде, қай кезде, қалай сөйлейтініңді біл».
Ел ішіндегі таным бойынша, «ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіретін, жауласқан елдің арасына бітім айтатын, күлгенді жылатып, жылағанды жұбата алатын» даналық иелеріне ел ісіне араласуға, халық атынан сөйлеуге құқық берілген.
Шешендік — еңбекпен шыңдалатын өнер
Шешендік — көрген-білгенді көкейге тоқып, көп үйреніп, ізденудің, талай айтыс-тартыста тәжірибе жинаудың нәтижесінде, үздіксіз жаттығу арқылы жетілетін өнер.
Бұқар жыраудың түйіні
Көш бастау қиын емес — қонатын жерде су бар.
Қол бастау қиын емес — шабатын жерде жау бар.
Шаршы топта сөз бастау қиын — шешімін таппас дау бар.
Нағыз шешен үшін тек сөзге жүйрік болу аз. Ол табанда тауып сөйлейтін тапқыр, көп алдында тайсалмай сөз бастайтын батыл, сөз сайысында саспайтын сабырлы болуы керек.
Шешендік сөздердің басты ерекшеліктері
- 1 Шешендердің сөзі көбіне жазбаша емес, ауызша туып, жатталып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.
- 2 Айтыла келе бастапқы нұсқа өзгеріске түсуі мүмкін: тілдік өрнек, құрылым, кей тұстары жаңарып отырған.
- 3 Кейінгі айтушылар шешендік сөзді қажетіне қарай бейімдеп қолданған.
Қай жерде айтылды?
Шешендік сөздер дау үстіндегі сөз тартыста, ел тағдыры талқыланған ұлы жиын-кеңесте, кейде оңаша ой толғау мен сұхбат барысында арнау, сәлем, өсиет түрінде де туған.
Құрылымы
Көп жағдайда шешендік сөз түсінік сөзден басталады: онда сөздің қандай жағдайда туғаны, кім айтқаны баяндалады. Ал өзегі — мазмұн: ой нақты, дәлелді, тыңдаушыны иландырып, қарсыласын мойындататындай жүйелі айтылады.
Қазіргі мәні
Жазба әдебиет дамыған кейінгі дәуірде де шешендік сөз дәстүрі үзілген жоқ. Заманға сай жаңа мазмұн, жарасымды түр тапқан нұсқалар көбейді. Шешендік сөздің шыңы — айтыс: онда ауыз әдебиетіне тән қасиеттердің бәрі тоғысады.
Шешендік сөздер терең мағынасы ғана емес, тақырыбының кеңдігімен де дараланады. Би-шешендер мұрасы — халқымыздың тілдік қазынасы, көркем әдебиетіміздің қалыптасуына үлес қосқан арнау мен толғау дәстүрімен тамырлас асыл мұра.