Табиғи газдың құрамы
Сабақ тақырыбы
Мұнай және мұнайға ілеспе газдар: құрамы мен қасиеттері. Мұнайды өнеркәсіпте өңдеу: фракциялық айдау, термиялық және каталитикалық крекингілеу, мұнай өнімдерін риформингілеу және ароматтандыру.
Білімділік
Мұнайдың құрамы мен қасиеттерін, сондай-ақ өңдеу нәтижесінде алынатын негізгі өнімдерді меңгерту. Мұнай өндіру және өңдеу кезінде туындайтын экологиялық мәселелерді түсіндіру, дүниежүзілік мұхит суларының мұнай қалдықтарымен ластануына қатысты алаңдаушылықтың себептерін талдау.
Дамытушылық
Оқушының танымдық белсенділігін арттыру, ой-өрісін кеңейту, тіл байлығын дамыту; білімді, жан-жақты тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасау.
Тәрбиелік
Экологиялық және экономикалық мәдениетті қалыптастыру, табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалануға тәрбиелеу.
- Сабақ түрі
- Жаңа білімді игерту сабағы
- Өту әдістері
- Түсіндірмелі сұрақ-жауап, ой толғаныс, рөлдік ойындар
- Көрнекіліктер
- Мұнай үлгілері; мұнай өңдеу қондырғысының құрылымдық сызбанұсқасы; «Мұнайдан алынатын өнімдер» жинақтамасы; Қазақстан Республикасының пайдалы қазбалар картасы; суреттер мен кестелер.
Сабақтың құрылымы
Кезеңдер
- Ұйымдастыру
- Үй тапсырмасын тексеру: «Дағдарыстан — дамуға» іскерлік ойыны
- Жаңа сабақ: мұнай өңдеу және қоршаған ортаны қорғау (рөлдік ойындар)
- Қорытынды
- Бекіту
- Үйге тапсырма
«Дағдарыстан — дамуға» іскерлік ойыны
Бұл ойында оқушылар химиялық ыдыстар шығаратын өнеркәсіп өнімдерін «тұтыну» үшін, бұйымдардың артына жазылған тапсырмаларды орындайды. Тапсырмалар орындалған сайын кәсіпорынның дамуына жол ашылады.
Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтар
- Органикалық химия нені зерттейді?
- Көмірсутектердің табиғи көздері қандай?
- Табиғи газ бен мұнайға ілеспе газдардың негізгі айырмашылығы қандай?
- Табиғи газдың құрамы қандай? Ол қайда қолданылады?
- Тас көмірдің химиялық құрамы қандай?
- Кокстеу дегеніміз қандай процесс? Кокс газының құрамы қандай?
- Тас көмірді өңдеу арқылы қандай өнімдер алынады? Олардың қолданылуы қандай?
- Құрамында 98% метан бар 1 м3 газды жағуға оттектің қандай көлемі жұмсалады?
Жаңа сабақ жоспары
Рөлдер және бөлімдер
- Мұнайдың ашылу тарихы (оқушы-тарихшы)
- Әдеби тұрғыдан сипаттау (оқушы-әдебиетші)
- Мұнайға химиялық сипаттама беру (химик-мұғалім)
- Мұнай өнімдерінің қолданылуын әдеби тұрғыдан сипаттау (оқушы-әдебиетші)
- Мұнай тасымалданатын өңірлерді картадан көрсету (оқушы-географ)
- Мұнайды өндіру мен өңдеуден туындайтын экологиялық зардаптар (оқушы-эколог)
- Қорытынды
Негізгі ұғымдар
Бұл бөлімдер мұнайдың табиғаттағы орны мен шығу тегін, өнеркәсіптік өңдеу тізбегін және қоғам үшін маңызды экологиялық салдарды байланыстыра қарастыруға мүмкіндік береді.
Мұнайдың ашылу тарихы
Мұнайды алғаш рет ерте дәуірде Шығыс халықтары пайдаланған. Мұнайды кәдеге жаратқандардың бірі — Тигр мен Ефрат өзендерінің бойын мекендеген шумерлер. Сонымен қатар, бұдан 2800–3500 жыл бұрын Суза қаласының маңынан табылған көне құмыралардан мұнай жұғындылары анықталған. Бұл деректер Иран өңірінде мұнайдың ерте кезден-ақ табылып, тұрмыста қолданылғанын көрсетеді.
Әдеби үзінді
Т. Жароков:
Нефть — жердің бұлағы,
Нефть — жердің құнары,
Нефть — өмірдің шырағы,
Нефть — қайран қалдырған.
Нефть деген немене?
Нефть күшті — тасқын күш.
Нефть — өмірді жайнатқан,
Нефть күшті — асқын күш.
Мұнай: табиғаты, қасиеті және құрамы
Маңызы
Табиғи көмірсутектердің ішінде ең маңыздысының бірі — мұнай. Ол теңіз жануарлары мен өсімдіктерінің қалдықтары ұзақ уақыт бойы баяу ыдырап, геологиялық жағдайда өзгеруі нәтижесінде түзілген деп қарастырылады.
Сыртқы белгілері
Мұнай — қара-қоңыр түсті, өзіне тән иісі бар, май тәрізді сұйықтық.
Құрамы
Парафиндер
Қаныққан көмірсутектер тобы
Циклопарафиндер
Циклдық қаныққан көмірсутектер
Ароматты көмірсутектер
Бензол қатары және туындылары
Минералды тұздар
Қоспалар түрінде кездеседі
Металдар
Іздік мөлшерде болады
Су
Эмульсия немесе қоспа түрінде
Өнеркәсіпте өңдеудің негізі
Мұнайды өңдеу оның құрамындағы көмірсутектердің қайнау температураларының айырмашылығына сүйенеді: компоненттер белгілі бір температура аралықтарында буланып, кейін конденсацияланып фракцияларға бөлінеді. Бұл тәсіл фракциялық айдаудың негізін құрайды.