Кішкене құс
Жұмбақтар
Жұмбақтар — қазақ халық ауыз әдебиетінде атадан балаға мұра болып жеткен, ерте заманнан бүгінгі күнге дейін дамып, толығып келе жатқан асыл қазына. Оның құндылығы — көне жанр бола тұра, бүгінгі дәуірде де қажеттілігі артып, мән-маңызының күшеюінде.
Жұмбақтар халық ауыз әдебиетіндегі ұсақ жанрлар қатарына жатады (жаңылтпаш, мақал-мәтелдер сияқты). Дегенмен, көлемі шағын болғанымен, мазмұны күрделі, ойға салмақ түсіретін ерекше сала.
Жұмбақтар балалардың байқағыштығын және зеректігін дамытып, ой-өрісін кеңейтеді. Олар көрген-білгеннің бәріне ой жүгіртіп, ұқсастық пен айырмашылықты табуға, ізденуге үйретеді әрі ойды жинақы, ықшам жеткізу шеберлігін жетілдіреді.
Құстар туралы жұмбақтар
Қоңыр мамық шапаны,
Жұқа жарғақ табаны.
Өр кеудесі қайқандап,
Жүретін кім байпаңдап?
Жауабы: Қаз
Үлпілдеген жүні бар,
Бояудың мың түрі бар,
Қауырсыны құбылар.
Қара доғал еңкиген,
Тұмсығы бар дөңкиген.
Қара мына ғажапқа,
Өзі шебер мазаққа.
Таңдандырып өзіңді,
Қайталар кім сөзіңді?
Жауабы: Тоты
Сирағы ұқсас қамысқа,
Мойыны имек сорайған.
Қауқиған кім алыста,
Қарақшыдай қарайған?
Жауабы: Тырна
Айдыннан шалқыған,
Телпек көрдім қалқыған.
Жауабы: Үйрек
Бақ та, бау да, орман да,
Естіртіп үнін бар маңға.
Жұрт тыңдайтын тамсанып,
Сан құбылтып ән салып,
Жата-тұғын бір тынбай,
Құсты аташы, құртындай?
Жауабы: Бұлбұл
Қанат қағып шарықтап,
Мұхит асып қалықтап,
Шарлап бүкіл әлемді,
Шаттандырып әр елді.
Бейбіт күнге сән болған,
Бұл қандай құс — ән болған?
Жауабы: Көгершін
Суылдатып қанатын,
Жемін көрсе құлдилап,
Кеудесімен соғатын,
Тұяғымен ілетін.
Кім бар, кәне, балалар,
Ұшқыр құсты білетін?
Жауабы: Лашын
Тырнағы үшкір діңгектей,
Тұмсығы имек ілгектей.
Қанатын жайып шүйілсе,
Аң-құс қалар бүлк етпей.
Жауабы: Бүркіт
Құс көрдім тырна сияқты,
Сидиған ұзын сирақты.
Шалшықтан бақа ұстауға
Қимылы ерен, ширақ-ты.
Жауабы: Ләйлек
Тұмсығымен қашайды,
Дімкес діңді теседі.
Зиянкесті асаиды,
Ағаш таза өседі.
Жауабы: Тоқылдақ
Шекесінде айдары бар,
Болғанмен, жоқ айбары.
Балапанына қарамай,
Үй-жайында жатпайды.
Өзінің атын ғана айтып,
Қайталап жүр — бұл кім?
Жауабы: Көкек
Таусылмайтын жылуы,
Көлдің ерке сұлуы.
Жауабы: Аққу
Кешінде де
Керек емес жарық бір.
Неге десең,
Екі көзі жайнап тұр.
Жауабы: Үкі
Тал басында ағаш үй,
Терезесіз тамаша үй.
Соны мекен етеді,
Қыста алысқа кетеді.
Жауабы: Қараторғай
Екі айыр құйрығы,
Қияқ мұрт қанаты —
Ұшқырлардың жүйрігі.
Жауабы: Қарлығаш
Қызыл, бұжыр айдары бар,
Қоқиланған айбары бар.
Ашық-ашық азан салып,
Өңеш керген айқайы бар.
Жауабы: Қораз
Әдемі бір ырғақ
Аспаннан шалқып тұр.
Жауабы: Бозторғай
Шуға бөлеп жағаны,
Қанаттарын қағады.
Айдын судың түлегі,
Шабақ іліп жүреді.
Жауабы: Шағала
Қалқан құлақ,
Қанаты бар шатырдай.
Жардан жырақ,
Түнде ұшады батырдай.
Жауабы: Жарқанат
Секектеп бір тұрмайды,
Өреден құрт ұрлайды.
Жауабы: Сауысқан
Қара түсті қарқылдақ,
Ұшып-қонып жалпылдап.
Қоқыстарды шоқиды,
Жем іздейді там-тұмдап.
Жауабы: Қарға
Айдары шағын,
Қаракүрең сауыры,
Аппақ қардай бауыры.
Жауабы: Қызғыш
Бояуы сан түрлі,
Түрі ұқсас тауыққа.
Қауырсыны көгілдір,
Кішкене құс — беткейде өріп жүр.
Жауабы: Кекілік
Ескерту
Мәтінде қайталанатын жолдар мен жауаптар болғандықтан, бір-бірін қайталайтын нұсқалар ықшамдалып берілді.
Жануарлар туралы жұмбақтар
Жүретін әрдайым,
Жануар мұндай қайда бар?
Ішкен суын әрдайым
Ақ сүт етіп қайтарар.
Жауабы: Сиыр
Ұзын құйрық есік ашты,
Қара домалақ тура қашты.
(Түйе, құмалақ)
Жауабы: Түйе, құмалақ
Орманнан, жалпақ даладан
Бал іздеп бір аң жортады.
Кіп-кішкентай арадан
Үп-үлкен боп қорқады.
Жауабы: Аю
Өзі үлкен жануар,
Үстінде екі тауы бар.
Жауабы: Түйе
Қалқиып ұзын құлағы,
Елеңдеп қорқып тұрады.
Жауабы: Қоян
Құйрығы ұзын, тұмсығы қысқа.
Бұл өзі аң ба, құс па?
Жауабы: Түлкі
Мойыны тұтасқан,
Ауызы апан.
Жоны жуан,
Бұты талтақ.
Жауабы: Бегемот
Басы жалпақ,
Бұты талтақ.
Жауабы: Бақа
Түзде, таста —
Жөні басқа.
Сүйір тұмсық,
Әрі қысқа келте сирақ.
Бес саусақ, басын жерден алмайды,
Терең ұя таңдайды.
Жауабы: Борсық
Ойлан, балам, ол жануар,
Жеті қазынаның бірі болар.
Жауабы: Ит
Тікірейіп құлағы,
Менен бұрын тұрады.
Бойын жазып керіліп,
Бет-қолын жуады.
Жауабы: Мысық
Үй ішін аралап,
Түнде көп жортады.
Қаптарды жарып,
Мысықтан қорқады.
Жауабы: Тышқан
Мен жер асты тұрғынымын,
Жер қазушы, құрылысшы.
Қане, достар, айтыңдаршы,
Бұл қандай жұмысшы?
Жауабы: Көртышқан
Қыс бойы жатады,
Тәтті ұйқыға батады.
Жауабы: Аю
Жапырақ жоқ бұтасында,
Қос емен өсіп тұр бұтасында.
Жауабы: Бұғы
Сегіз тұяғы бар,
Иегінде сақалы бар.
Жауабы: Ешкі
Аласа ғана бойы бар,
Айналдырып киген тоны бар.
Жауабы: Қой
Айбарлы сұсы бар,
Қанжардай тісі бар.
Тұла бойында
Тасыған күші бар.
Күжірейген жалы —
Білсең айт бұл аңды?
Жауабы: Арыстан
Қаймықпайды күшті аңнан,
Қорқады тек тышқаннан.
Жауабы: Піл
Тұрқы, түрі жылқы тектес, жалы бар.
Шөп жеп түрлі — түзде өскен жануар.
Жауабы: Құлын
Қара ала тоны бар,
Аңдардың ол қыраны.
Оны сен де танып ал,
Серейіп кеп тұрады.
Жауабы: Керік
Аузы бейне шалғы-орақ,
Шөп емес, бірақ малды орады.
Жауабы: Қасқыр
Өзі қу, әрі айлакер,
Жүрген жері — айқай да шу.
Жауабы: Түлкі
Көлеңкесінен қорқып безектейді,
Ал оның баласын «көжек» дейді.
Жауабы: Қоян
Бұтадан бұтаға секірген,
Кішкентай ғана шапшаң аң.
Жауабы: Тиін
Мүйізінен таралған,
Жанға шипа дәрі алған.
Жауабы: Марал
Есек емес, жылқы емес.
Екеуінің ұқсастығы
Береді тұрқы елес.
Жауабы: Құлан
Жақпар тастың өркешіне,
Секіреді құламай.
Қия құздың өр төсіне,
Орғып шығар ол оңай.
Жауабы: Арқар
Жез бейнелі өзі,
Кең даланың еркесі,
Мөп-мөлдір көзі.
Жауабы: Киік
Түлкіге ұқсас тұрқы,
Бір тоймайтын құлқы.
Аңдитыны тастан —
Құс пен тышқан.
Жауабы: Қабылан
Жер қопарған тісімен,
Сескенесің түсінен.
Жауабы: Қабан
Дегендей ешкім тимесін,
Алыпты қадап инесін.
Жауабы: Кірпі
Пайдалану тәсілі
- Алдымен жұмбақты мәнерлеп оқыңыз, оқушыға ойлануға уақыт беріңіз.
- Жауапты айтпас бұрын, қандай белгілер бойынша тапқанын сұраңыз.
- Ұқсастық-айырмашылықты атау арқылы тілдік қорын кеңейтіңіз.