Қарға құсқа бақылау
Бақылау жұмыстары: табиғат, жануарлар және құбылыстар
Бұл жинақ балаларға қоршаған ортаны байқап, сұрақ қою арқылы ойлануға, сөздік қорын байытуға және табиғатқа жанашырлықпен қарауға көмектеседі. Әр бақылауда мақсат, көркем сөз (өлең/жұмбақ) және әңгімелесуге арналған үлгі сұрақтар берілген.
№ 1 — Құстарға бақылау
Мақсаты
- Құстар туралы білімдерін бекіту.
- Құстардың дене пішіндерін атай білуге үйрету.
- Құстарға сүйіспеншілік пен қамқорлыққа тәрбиелеу.
Көркем сөз
Құстар бейне жастардай,
Тұра алмайды ән салмай.
Боз ала таңда бозторғай
Қоя алмайды қарсы алмай.
Үлгі сұрақтар
- Қандай құстарды білесіңдер?
- Құстарды біз қандай досымыз деп атаймыз?
- Неге күзде кейбір құстар жылы жаққа ұшып кетеді?
- Қыстап қалған құстарға қандай қамқорлық жасауымыз керек?
- Құстардың адамға пайдасы бар ма?
- Егер құстар болмаса, не болады?
- Құстар қалай шомылады?
№ 2 — Күзгі ағаштарға бақылау
Мақсаты
- Ағаш туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын және ой-өрісін дамыту.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілігін арттыру, адамгершілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Отырғыз ағаш көктемде,
Жөн болар еңбек еткенің.
Келмесе шамаң еккенге,
Сындырма жұрттың еккенін.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Ағаш жапырақтарының түсі қандай?
- Неге күзді «Алтын күз» деп атайды?
- Неге күзде жапырақтар жерге түседі?
- Жерде жатқан жапырақтар неге ұқсайды?
№ 3 — Аула тазалаушының еңбегіне бақылау
Мақсаты
- Аула тазалаушының еңбегі туралы мағлұмат беру.
- Үлкендердің еңбегін бағалай білуге үйрету.
- Қоршаған ортаны таза ұстауға шақыру.
Көркем сөз
Қамымызды ойлайды,
Тазалайды, жинайды.
Құрметтейміз бәріміз
Тазалықшы ағайды.
Үлгі сұрақтар
- Аула тазалаушы қандай жұмыс атқарады?
- Оның қолында қандай құралдар бар?
- Өз ауламызды, тұратын жерімізді ластауға бола ма?
- Үлкендер еңбегін қалай бағалауымыз керек?
№ 4 — Күзгі табиғатқа бақылау
Мақсаты
- Табиғат құбылыстарымен таныстыру.
- Күзгі табиғаттың әсемдігін сезіне білуге баулу.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілігін арттыру.
Көркем сөз
Ұшты талдан жапырақ,
Сары көбелек секілді.
Аспанда жай шатырлап,
Тамшы жерге секірді.
Үлгі сұрақтар
- Қазір қай жыл мезгілі?
- Күзде неше ай бар?
- Қазір қай ай?
- Күзде табиғатта қандай өзгерістер болады?
- Неге «алтын күз», «жомарт күз», «қара күз» деп атайды?
№ 5 — Жердегі жапырақтарға бақылау
Мақсаты
- Жапырақ туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын молайту.
- Ойлау мен қиялдау қабілетін дамыту.
- Табиғат әсемдігін сезінуге тәрбиелеу.
Жұмбақ
Ағайынды бәрі,
Шықса жасыл,
Түссе сары. (Жапырақ)
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Жерде нелер жатыр?
- Жапырақтың түсі неге ұқсайды?
- Жапырақтар неліктен көктемде шығып, күзде түседі?
- Жапырақтан не жасауға болады?
№ 6 — Қарға құсқа бақылау
Мақсаты
- Қарға туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын молайту.
- Құстарға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Қарға, қарға, қарғалар,
Қар үстінде жорғалар.
Боран соқса қор болар,
Бұтаға келіп қорғалар,
Қысып кетсе сары аяз.
Үлгі сұрақтар
- Қандай құстарды білесіңдер?
- Қарға қандай құс?
- Оның түсі қандай?
- Ол неге жылы жаққа ұшып кетпейді?
- Қарға қайда өмір сүреді?
- Ертегілерде қандай рөл атқарады?
№ 7 — Қарға бақылау (қысқы көрініс)
Мақсаты
- Қар туралы білімдерін бекіту.
- Табиғат әсемдігін сезіне білуге баулу.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Бейне ақ бұлт қоныпты,
Аулаға қар толыпты.
Атам аңға шығатын,
Нағыз сонар болыпты.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Қазір қай ай?
- Бұл қыстың қай кезеңіне жатады?
- Жерде нелер жатыр?
- Қардың түсі қандай?
- Қар неге ұқсайды?
- Қардан не жасаймыз?
- Жазда қар жауа ма? Неліктен?
№ 8 — Қысқы ағаштарға бақылау
Мақсаты
- Ағаштар туралы білімдерін бекіту.
- Сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
- Табиғатқа сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Жұмбақ
Өсіп тұрған бұл не?
Жаз болса жайнап,
Саясында ән салып,
Құстар жүрген сайрап.
Салқын түссе шешіліп,
Қалады өзі жайрап. (Ағаш)
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Бүгін ауа райы қандай?
- Қандай ағаш түрлерін білесіңдер?
- Ағаш бұтақтарынан нені көріп тұрсыңдар?
- Ағаштың пайдасы бар ма?
- Ағаштан не жасайды?
- Ағаштарды орынсыз кесуге бола ма?
№ 9 — Желге бақылау
Мақсаты
- Жел туралы білімдерін бекіту.
- Табиғат құбылыстарын бақылауға үйрету.
- Сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
Көркем сөз
Желдет, желдет,
Жетіқара дауылдат,
Өрісін құлат,
Баласын жылат,
Тай терісін қалтырат,
Науа-астауын жалтырат.
Үлгі сұрақтар
- Қазір қай жыл мезгілі?
- Бүгін ауа райы қандай?
- Жел бар ма?
- Жел қай жақтан соғып тұр?
- Жылы жел ме, әлде салқын жел ме?
- Желдің пайдасы бар ма?
№ 10 — Аязға бақылау
Мақсаты
- Қыс мезгілі туралы білімдерін бекіту.
- Табиғат құбылыстарын бақылауға баулу.
- Сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
- Табиғатқа сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Шашқандай түнде күміс,
Аспан, жер екі арасы,
Сияқты бұл көрініс —
Аяздың шекарасы.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Қыстың қай айы?
- Бүгін ауа райы қандай?
- Аяз терезелерге не «салып» қояды?
- Аяз екенін қайдан білдіңдер?
- Неге аяз болғанда «күміс шашқандай» дейді?
№ 11 — Мұзға бақылау
Мақсаты
- Мұз туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
Жұмбақ
Отқа жанбайды,
Суға батпайды. (Мұз)
Үлгі сұрақтар
- Қазір қай жыл мезгілі?
- Мұз қалай пайда болады?
- Мұздың түсі қандай?
- Неге мұз отқа жанбайды?
- Неге ол суға батпайды?
№ 12 — Қысқы табиғатқа бақылау
Мақсаты
- Қысқы табиғат құбылыстарымен таныстыру.
- Қысқы табиғаттың әсемдігін сезінуге тәрбиелеу.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Қыста неше ай бар?
- Қазір қай ай?
- Қыста табиғатта қандай өзгерістер болады?
- Қыста қандай ойындар ойнайсыңдар?
- Қыста даланың түсі қандай болады?
- Қыста ауа райы қандай болады?
№ 13 — Торғайға бақылау
Мақсаты
- Торғай туралы білімдерін бекіту.
- Сөздік қорын молайту.
- Құстарға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Торғай, торғай тоқтаған,
Торғайды торғай мақтаған.
Бір торғай ұшса боранда,
Бәрі жабылып жоқтаған.
Үлгі сұрақтар
- Қандай құстарды білесіңдер?
- Торғай қандай құс?
- Торғайлар неге жылы жаққа ұшып кетпейді?
- Торғай адам қолынан жем жей ме?
- Қыстап қалған құстарға қандай қамқорлық жасаймыз?
№ 14 — Ағып жатқан суға бақылау
Мақсаты
- Табиғат құбылыстарымен таныстыру.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Алақай-ау, алақай,
Көктем келді, балақай!
Құстар келіп ән салып,
Жылғалардан су ақты.
Үлгі сұрақтар
- Қазір қай жыл мезгілі?
- Көктемде неше ай бар?
- Қазір қай ай?
- Далада қандай өзгерістер болып жатыр?
- Қар еріп, неге айналды?
- Жылғалардан нелер ағып жатыр?
№ 15 — Көктемгі табиғатқа бақылау
Мақсаты
- Көктемгі табиғат құбылыстарымен таныстыру.
- Көктемгі әсемдіктен ләззат ала білуге баулу.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Жайраңдасып кәрі-жас,
Құстар келе бастады.
Қыс киген ақ шапанды,
Көктем сөгіп тастады.
Үлгі сұрақтар
- Қазір қай жыл мезгілі?
- Көктемде неше ай бар?
- Қазір қай ай?
- Көктемнің хабаршысы деп қай құсты атайды?
- Көктем сендерге несімен ұнайды?
№ 16 — Суға бақылау
Мақсаты
- Су туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
Жұмбақ
Жылт-жылт еткен,
Жылғадан өткен. (Су)
Үлгі сұрақтар
- Далада не ағып жатыр?
- Су неден пайда болады?
- Бүгін ауа райы қандай?
- Судың түсі қандай?
- Сусыз адам өмір сүре ала ма?
- Неге су «тіршілік нәрі» деп аталады?
- Егер су болмаса, не болады?
№ 17 — Ұшаққа бақылау
Мақсаты
- Ұшақ туралы білімдерін молайту.
- Сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
Жұмбақ
Аспанда ұшар қалықтап,
Құс қанаты секілді. (Ұшақ)
Үлгі сұрақтар
- Аспанда не ұшады?
- Ұшақты неге ұқсатады?
- Қандай ұшақ түрлерін білесіңдер?
- Ұшақ не үшін керек?
- Ұшақ күнделікті көлік жүретін жолмен жүре ала ма?
- Ұшақты кімдер жүргізеді?
№ 18 — Құстың ұясына бақылау
Мақсаты
- Құстың ұясы туралы толық мағлұмат беру.
- Ұяны құстар неден және қалай жасайтынын түсіндіру.
- Құстарға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Жұмбақ
Тал басында түндіксіз отау. (Ұя)
Үлгі сұрақтар
- Ағаш басынан нені көріп тұрмыз?
- Құстар ұяны не үшін жасайды?
- Қай құс ұясын балшықтан жасайды?
- Құстың ұясын бұзуға бола ма?
- Қандай құс ұя салмайды?
- Біз құстарға ұя жасап беруіміз керек пе?
№ 19 — Көктемде еріп жатқан суға бақылау
Мақсаты
- Қар туралы білімдерін тиянақтау.
- Қоршаған ортаға қамқорлық сезімін ояту.
Көркем сөз
Аппақ-аппақ қарымыз,
Кірлене бастады.
Күндіз-түні ол еріп,
Жоғала бастады.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Көктемде неше ай бар?
- Қазір қай ай?
- Далада қандай өзгерістер болып жатыр?
- Неге көктемде қар ери бастайды?
- Қазір жерде жатқан қардың түсі қандай?
№ 20 — Табиғатқа бақылау
Мақсаты
- Айналадағы табиғатты бақылауға баулу.
- Сұрақ-жауап арқылы ой-өрісін дамыту.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Күннің көзі алтын түске боялып,
Бар тіршілік ояныпты.
Тиін өрлеп, торғай қонып ағашқа,
Балалардың жетпейтіндей бойы анық.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Бүгін ауа райы қандай?
- Қазір қай ай?
- Айналамызда қандай өзгерістерді көріп тұрсыңдар?
№ 21 — Қысқы ауаны бақылау
Мақсаты
- Қыс туралы түсінік беру, қыстың ерекшелігі мен сұлулығын сезінуге тәрбиелеу.
- Ақыл-ойын дамыту.
- «Қар жауып тұр», «күн шығып тұр», «жылы», «салқын», «аяз» сияқты жаңа сөз тіркестерінің мағынасын түсіндіру.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қандай маусымы?
- Оны қайдан білеміз?
- Біз қандай киім киіп жүреміз?
- Бүгін күн қандай?
- Қар қалай жауып тұр?
- Қардың ақ ұлпалары жерге қалай қонып жатыр?
Жұмбақтар
-
Қыста ғана болады,
Ұстасаң қолың тоңады. (Қар)
-
Қолы жоқ сурет салады,
Тісі жоқ, тістеп алады. (Аяз)
-
Жалт-жұлт етеді,
Ұстасаң еріп кетеді. (Қар)
№ 22 — Күнге бақылау
Мақсаты
- Күн туралы білімдерін бекіту.
- Күннің шуағы не үшін қажет екенін түсіндіру.
- Сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
Көркем сөз
Алақай, алақай,
Күн шықты!
Жер үстіне нұр шықты.
Үлгі сұрақтар
- Күн қай мезгілде көбірек көрінеді?
- Күн бізге не береді?
- Күннің түсі қандай?
- Егер күн шықпаса, не болады?
- Күннің адамға пайдасы бар ма?
- Күннің пішіні қандай?
№ 23 — Аспанға бақылау
Мақсаты
- Аспан туралы түсініктерін кеңейту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын молайту.
Көркем сөз
Аспан, аспан арайлым,
Саған жиі қараймын.
Сені көзбен шамалап,
Мен ғарышкер боламын.
Үлгі сұрақтар
- Қазір қай жыл мезгілі?
- Бүгін аспан қандай?
- Аспанда бұлт болса, не болады?
- Аспанда қандай көлік түрлері ұшады?
№ 24 — Көп қабатты үйлерге бақылау
Мақсаты
- Көп қабатты үйлерді кімдер және неден салатыны туралы мағлұмат беру.
- Ой-өрісін дамыту.
Көркем сөз
Қалада көп биік үй,
Соның бәрі — біздің үй.
Барады үйлер биіктеп,
Төбесіне тиіп көк.
Үлгі сұрақтар
- Біз қай қалада тұрамыз?
- Қалада қандай үйлер көп?
- Сендер тұратын үй қандай?
- Көп қабатты үйлерден басқа қандай үйлер болады?
- Үйлерді кімдер салады?
- Құрылысшылар үйді неден салады?
№ 25 — Жаңбырға бақылау
Мақсаты
- Жаңбыр туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Жау, жау, жаңбыр,
Жау, жаңбыр.
Жер көгерсін, көк өссін,
Жау, жау, жаңбыр,
Жау, жаңбыр.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Қазір қай ай?
- Бүгін ауа райы қандай?
- Далада не жауып тұр?
- Жаңбырдың қандай пайдасы бар?
- Егер жаңбыр жаумаса, не болады?
- Жаңбыр қайдан жауады?
№ 26 — Жазғы табиғатқа бақылау
Мақсаты
- Жазғы табиғат құбылыстарымен таныстыру.
- Жазғы табиғаттың әсемдігін сезінуге баулу.
- Қоршаған ортаға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Балақай, алақай,
Жаз келді, алақай!
Жалаң аяқ жүреміз,
Балақты да түреміз.
Көлден балық сүземіз.
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Жазда неше ай бар?
- Қазір қай ай?
- Жазда табиғатта қандай өзгерістер болады?
- Құрт-құмырсқалар не істеп жүр?
- Жаз сендерге несімен ұнайды?
№ 27 — Өрмекшіге бақылау
Мақсаты
- Өрмекші туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
Жұмбақ
Тоқыған ауы —
Шыбынның жауы. (Өрмекші)
Үлгі сұрақтар
- Біз нені көріп тұрмыз?
- Өрмекші қайда жүреді?
- Ол нені тоқып жүреді?
- Өрмекті не үшін тоқиды?
- Өрмекшінің адамға пайдасы бар ма?
№ 28 — Гүлге бақылау
Мақсаты
- Гүлдер туралы білімдерін бекіту.
- Гүлдерді ажырата білуге үйрету.
- Тірі табиғатқа қамқорлық сезімге тәрбиелеу.
Көркем сөз
Біз доспыз гүлдермен,
Текке оны жұлмаймыз.
Той күні бір-бірден
Аналарға сыйлаймыз.
Үлгі сұрақтар
- Алаңда не өсіп тұр?
- Қандай гүлдерді білесіңдер?
- Гүлдерді жұлуға бола ма?
- Гүл не үшін керек?
№ 29 — Құмырсқаға бақылау
Мақсаты
- Құмырсқа туралы білімдерін кеңейту.
- Сұрақ қою арқылы ойлау мен есте сақтау қабілетін дамыту.
- Құмырсқаның ерекше жәндік екенін түсіндіру.
Жұмбақ
Алға, артқа қарай жүреді,
Еңбекқор — оны бәрі біледі. (Құмырсқа)
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Біз нені көріп тұрмыз?
- Ол неге жүгіріп жүр?
- Құмырсқаның үйін не дейді?
- Ол илеуіне нені тасып жүр?
- Ол не үшін керек?
- Құмырсқа қыста бола ма?
- Құмырсқаның илеуін бұзуға бола ма?
№ 30 — Көбелекке бақылау
Мақсаты
- Көбелек туралы білімдерін бекіту.
- Сөздік қорын молайту.
- Тірі табиғатқа сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Көркем сөз
Көк шалғында Төребек,
Қуып жүрді көбелек.
Қызыл-жасыл қанаты,
Қызғалдақтай керемет.
Үлгі сұрақтар
- Қандай жәндіктерді білесіңдер?
- Көбелек қандай жәндік?
- Түр-түсі қандай?
- Көбелек қайда қонады?
- Көбелектің адамға пайдасы бар ма?
№ 31 — Мысыққа бақылау
Мақсаты
- Мысық туралы білімдерін бекіту.
- Жануарларға қамқорлық сезімін ояту.
Көркем сөз
Пеш қасында мысық отыр,
Екі көзін қысып отыр.
Тышқан етін жегісі келіп,
Тісі оның қышып отыр.
Үлгі сұрақтар
- Мысық қандай жануар?
- Мысық неден қорқады?
- Мысық немен қоректенеді?
- Мысық қалай жуынады?
- Ол қандай жабайы аңға ұқсайды?
№ 32 — Итке бақылау
Мақсаты
- Ит туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
- Жануарларға сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
Жұмбақ
Адамға серік,
Күзетте берік. (Ит)
Үлгі сұрақтар
- Ит қандай жануар?
- Неге итті адамға серік дейді?
- Қандай иттерді білесіңдер?
- Иттен қандай жануар қорқады?
- Иттің адамға пайдасы бар ма?
№ 33 — Шыбынға бақылау
Мақсаты
- Шыбын туралы білім беру.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын молайту.
Жұмбақ
Ызыңдап ән салады,
Лас жерге қонады. (Шыбын)
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Далада не ұшып жүр?
- Шыбын қандай жәндік?
- Ол қандай жерлерге қонады?
- Шыбынның адамға пайдасы бар ма?
№ 34 — Араға бақылау
Мақсаты
- Ара туралы білімдерін бекіту.
- Сөздік қорын, ой-өрісін дамыту.
Жұмбақ
Ұшады, қонады,
Гүлдерді бағады.
Түр-түсі сары-ала —
Бұл не? (Ара)
Үлгі сұрақтар
- Далада не ұшып жүр?
- Оның түр-түсі қандай?
- Ара немен қоректенеді?
- Араның тұмсығы қандай?
- Араның адамға пайдасы бар ма?
№ 35 — Инелікке бақылау
Мақсаты
- Инелік туралы білімдерін бекіту.
- Жәндіктерге сүйіспеншілікке тәрбиелеу.
- Сөздік қорын молайту.
Жұмбақ
Өзі төрт қанатты,
Және алты аяқты.
Сонда да тікұшақ
Моделі секілді. (Инелік)
Үлгі сұрақтар
- Инелік қандай жәндік?
- Оның неше қанаты, неше аяғы бар?
- Инелік неге ұқсайды?
- Инелік қайда өмір сүреді?
№ 36 — Қоңызға бақылау
Мақсаты
- Қоңыз туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын молайту, ой-өрісін дамыту.
Жұмбақ
Ұшқанда өлең айтады,
Қонғанда жер қазады.
Мұны ойлап көріңіз,
Шешімін кім табады? (Қоңыз)
Үлгі сұрақтар
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Қоңыз қандай жәндік?
- Олар не үшін жер қазады?
- Ұшқанда қандай дыбыс шығарады?
№ 37 — Тасбақаға бақылау
Мақсаты
- Тасбақа туралы білімдерін бекіту.
- Сұрақ-жауап арқылы сөздік қорын дамыту.
- Тірі табиғатқа қамқорлық сезімге тәрбиелеу.
Жұмбақ
Асты тас, үсті тас,
Ортасында шындыр бас. (Тасбақа)
Үлгі сұрақтар
- Тасбақа қайда өмір сүреді?
- Ол немен қоректенеді?
- Тасбақа жауларынан қалай қорғанады?
- Ол суда өмір сүре ме?
Қорытынды идея
Бақылау — баланың табиғатпен байланысын нығайтатын ең қарапайым әрі ең нәтижелі тәсілдердің бірі. Әр серуенде бір нысанды таңдап, мақсат қойып, көркем сөзбен әсерлендіріп, сұрақтар арқылы ойландыру — оқу мен тәрбиені табиғи түрде ұштастырады.