Шығыс Қазақстан өзен, көлдерін ата
Өтілгенді пысықтау: «Дүниетану» — Суды қорғау
Бұл сабақ табиғаттағы судың тіршілік үшін маңызын түсіндіруге, судың айналымын (соның ішінде жер асты суларының пайда болуы мен пайдасын) меңгертуге және Қазақстандағы ірі өзен-көлдердің географиялық орны мен шаруашылықтағы мәнін тануға бағытталады. Ең бастысы — суға жауапкершілікпен қарап, оны қорғау мәдениетін қалыптастыру.
Мақсаттар
- Халық фольклоры арқылы судың тіршіліктегі маңызын қорытындылау.
- Судың табиғаттағы айналымын және жер асты суларының рөлін түсіндіру.
- Қазақстандағы өзен-көлдердің экологиялық және шаруашылық мәнін талдау.
- Оқушылардың сөздік қорын байытып, жүйелі сөйлеуге дағдыландыру.
Сабақтың сипаты
- Сабақтың түрі: халық фольклорына шолу сабағы.
- Пәнаралық байланыс: ана тілі.
- Көрнекілік: су айналымы суреті, ұлағатты сөздер, Асан қайғы өлеңі, тақырыптық буклеттер мен карталар.
- Музыка: Құрманғазының «Көбік шашқан» күйі.
Ұйымдастыру кезеңі: күй арқылы ойға жетелеу
Сабақ басында оқушылардың дайындық деңгейі тексеріліп, бүгінгі ашық сабақтың су тақырыбына арналғаны айтылады. Одан кейін Құрманғазының «Көбік шашқан» күйі орындалады. Оқушылар күйді тыңдап, оның сазына, толқынына, екпініне назар аударады.
Талқылауға арналған сұрақтар
- 1 Ана тілінен оқыған қандай аңыз естеріңе түседі?
- 2 Әңгіме желісін қысқаша баяндап беріңдер.
Күй мен аңыз байланысы
Халық аңызы бойынша, асау толқындай арындаған күй Құрманғазы мен жас Динаның кездесуіне себеп болған. Қария домбырасынан төгілген күй дүниені шарлап, табиғаттың мінезіндей тасыған сәтте, кішкентай домбыра ұстаған қыз келіп отырады. Құрманғазы тоқтағанда, жас өнерпаз күйді іліп әкетеді. Осылайша, күй екпіні оларды табыстырған дейді ел.
Бұл көрініс суға ұқсайды: көзге қарапайым, бірақ бойында қуат бар; үнсіз болса да, әсері терең.
Су туралы ой: қарапайым нәрсенің ұлылығы
Неге суды сипаттау қиын?
Судың «тіл үйіретін дәмі» де, «қолқаңды қытықтайтын хош иісі» де жоқ сияқты көрінеді. Дегенмен, табиғатта да, адам өмірінде де, жан-жануар тіршілігінде де судың орны бөлек. Су — өмірдің өзегі, тіршіліктің өзіне айналған құбылыс.
Сабақтың жалғасы
Әңгіме өзегі — су және оны қорғау. Оқушылар өткен тақырыптарды сұрақ-жауап арқылы қайта жаңғыртып, негізгі ұғымдарды нақтылайды.
Ескерту
Пысықтау — тек еске түсіру емес, ұғымдарды байланыстыру және қорытынды жасау.
Пысықтау: сұрақ-жауап арқылы білімді нақтылау
Негізгі сұрақтар
- 1 Судың үш күйін атаңдар.
- 2 Булану, жауын-шашын және табиғаттағы су айналымын түсіндіріңдер.
- 3 Судың қасиеттерін атаңдар.
- 4 Неліктен адамдар жер бетіндегі суға қарағанда құдық пен бұлақ суын жиірек пайдаланады?
- 5 Жер асты сулары қалай пайда болады?
Өлкетану және нақты мысалдар
- 6 Арасан суы қалай пайда болады? ШҚО, Үржар ауданындағы Барлық-Арасан туралы не білесіңдер? Қандай ауру-сырқауларға ем?
- 7 Өзен қалай пайда болады? Ауыл өзенінің бастауы қайдан? Оның ерекшелігі қандай? Мысал: өзен таудан басталып, тау ішімен және жазықпен ағады; кей өңірлер форель балығымен ерекшеленеді.
- 8 Шығыс Қазақстанның өзендері мен көлдерін атаңдар.
- 9 Қазақстан көлдерін атаңдар. Арал мен Балқаш мәселесі туралы не айта аласыңдар? Өз ауданымыздағы Алакөл туралы не білесіңдер?
Қосымша мәлімет: Барлық-Арасан туралы дерек
Зерттелген деректер бойынша, бұл шипалы ыстық су көзін шамамен 1741 жылдары қалмақ ханы Қалданның баласы Хонтайшы хан аң аулау кезінде байқайды. Өзеннің оң жағалауындағы төбеде пұт бейнесін көріп, етегіндегі ыстық судың шипасын сезіп, жаралы әскерлерін емдегені туралы тарихи іздер айтылады.
Су құрамы: хлорлы-сульфатты, кальцийлі минералды су; құрамында азоты бар газдың бөлінуімен ерекшеленеді.
Тіршілік бастауы — бұлақ
Бұлақ пен өзен жайлы айтқанда, тіршіліктің көбіне су маңында тамыр жайып, өсіп-өнетінін еске түсіреміз. Бұлақ-жылғалар — табиғаттың тамыры, елдің берекесі.
Сондықтан өзеннің бастауы мен тазалығын қорғау — өмірді қорғаумен тең.
Фольклор және экологиялық тәрбие: батыр мен бұлақ бейнесі
Қабанбай батыр — бұлаққа теңеу
Ел аузында Қабанбай батырды бұлаққа теңеген сөздер кездеседі. Мұны Бұқар жыраудың жоқтауынан да аңғаруға болады:
Айналайын Қабанбай,
Жау тигенде жарағым.
Алыстан асып дау келсе,
Тұрулы тұрған құлағым.
Жақыннан жарым жау шықса,
Белдеудегі пырағым.
Мың жылқыны суарған,
Төскейден аққан бұлағым…
Жорық ізі және су жолдары
Қабанбай батырдың Қубас атының тұяғы тимеген өңір сирек деседі. Батыр жүрген жолдарды картаға түсірсек, Сыр бойы, Түркістан, Есіл, Нұра, Көкшетау, Ертістің жоғары-төменгі бойы, Еміл, Барлық, Тарбағатай, Іле, Балқаш өңірлері аталады. Бұл — өзен-көл бойын жағалап, ел мен жерді қорғаудың табиғи логикасы: су бар жерде тіршілік бар.
Қорытынды ой: су жолдары — табиғаттың ғана емес, тарихтың да күретамыры.
Алакөл туралы аңыз-дерек және Асан қайғы өсиеті
Жарбұлақ өңірі және «Тоқта» атауы
Жарбұлақ өңірі — тарих пен шежіреге бай өлке. Ел аңызында төрткіл дүниені шарлаған Асан қайғы осы жерге келгенде, тотияйындай толқыған Алакөлге, кербез тауға, кең далаға көзі түсіп, «Тоқта!» деген екен. Содан бері теріскейдегі құздарды «Тоқта тауы» деп атағаны айтылады.
Аңызда тағы бір мұңды ишара бар: «Жер — ақ шіркін, бірақ ұрыс иісі шығып тұр екен…» дейді. Жоңғар шапқыншылығының ізі ретінде Тоқтаның бауырындағы Лаңкөл жайлы сөз қозғалады: қазір оның орны қазаншұңқыр, ал бір кезде көздің жасындай мөлдір көл болғанын көнекөз қариялар жыр қылып айтады.
Ежелден айтылатын мәтел: «Жарбұлақтың жұты да — Ебі, құты да — Ебі».
Асан қайғының нақыл сөзі
Асан қайғының өсиеті мен нақыл сөздері — терең мағыналы рухани мұра. Оны есте сақтап, өмірлік үлгі ету маңызды.
Таза мінсіз асыл тас,
Су түбінде жатады.
Таза мінсіз асыл сөз,
Ой түбінде жатады.
Су түбінде жатқан тас,
Жел толқытса шығады.
Ой түбінде жатқан сөз,
Жыр толқытса шығады.
Бұл нақыл су мен ойдың ұқсастығын көрсетеді: екеуі де терең; қозғалыс болғанда ғана асылы көрінеді.