Абайдың отыз алтыншы қара сөзіОТЫЗ АЛТЫНШЫ СӨЗПайғамбарымыз салаллаһу ғалайһи уәссәлләмнің хадис шарифінде айтыпты: мән лә хаяһүн уәлә иманун ләһу деп, яғни кімнің ұяты жоқ болса, оның иманы да жоқ деген

Отыз алтыншы сөз

Пайғамбарымыз (саллаллаһу ғалайһи уәссәлләм) хадис шәрифінде: «Мән лә хаяһүн уә лә иманун ләһу» — «кімнің ұяты жоқ болса, оның иманы да жоқ» деген. Қазақта да осыған үндес сөз бар: «Ұят кімде болса, иман сонда». Осыдан бір нәрсе анық: ұят — иманның бір мүшесі. Ендеше, ұяттың өзі қандай нәрсе?

Ұяттың екі түрі

Ұяттың бір түрі — надандық ұяты. Бұл — жас баланың сөз айтуға қысылғаны секілді, яки жақсы адамның алдына жазықсыз-ақ барып жолығысудан именгендей орынсыз қысылу. Шариғатқа да, ақылға да теріс еш жазығы жоқ болса да, адам надандықтан тұйықталып, ұялмайтын нәрседен ұялады. Мұндай ұят — шын ұялу емес, ақымақтық пен жамандық.

Ал шын ұят — шариғатқа теріс, яки ақылға теріс, яки арлы бойға теріс бір іс себепті болады. Мұндай ұяттың өзі екі түрлі.

1

Бірі — ондай теріс қылық өзіңнен шықпай-ақ, бөтен адамнан шыққанын көргенде ұялу. Мұның түбі — жасаған кісіні аяғандықтан, есіркегендіктен. «Япырым-ай, мына байғұсқа не болады, енді мұның өзі не болады?» дегендей, іштен бір рақым қысып, бет қызарып кетеді.
2

Екінші түрі — шариғатқа, ақылға, ар-абыройға, адамшылыққа кесел қылық өз бойыңнан шығуы: қателікпен, яки нәпсіге еріп, ғапылдықтан. Мұндайда істі бөтен кісі білмесе де, өз ақылың мен өз нысабың өзіңді сөгіп, іштен ұят келіп, өзіңе жаза тарттырады. Кірерге жер таппай, кісі бетіне қарай алмай, тар қыспаққа түсесің.

Ұяттың ішкі қысымы және оның салмағы

Ұяты күшті адамдардың ұйқысы қашып, тәбеті тартпай қалатыны да бар; тіпті, өзін-өзі өлтіруге дейін баратындары да кездеседі. Ұят деген — адамның өз бойындағы адамшылығы: ішіңнен «иттігіңді» өз мойныңа салып, өз-өзіңді жазғыратын қысымның аты.

Мұндай уақытта тілге сөз де түспейді, көңілге ой да түспейді. Көзіңнің жасын, мұрныңның суын сүртіп алуға да қолың тимей қалады; кісі бетіне қарамақ түгіл, ешнәрсені көрмегендей боласың.

Ұялғанды кешіру, ұялмағанды ойландыру

Осындай күйге жетіп ұялған адамға өкпесі бар кісі кешпесе, яки үстіне тағы аямай күйдіріп сөз айтса, ондай адамның өзінде де адамшылық жоқ деуге болады.

Ал бүгін мен көрген кей адамдар ұялмақ түгіл, беті де қызармайды. «Ол істен мен ұялдым ғой, енді нең бар?» дейді. Немесе: «Жә, жә, оған мен-ақ ұятты болайын; сен өзің де сөйтіп пе едің?» дейді. Я болмаса: «Пәленше де, түгенше де тірі жүр ғой, олар да істеген; менікінің қасында несі сөз?» деп, ұялтамын десең, жап-жай отырып дауын сабап отырады.

Мұндай адамды ұялған дейміз бе, әлде ұялмаған дейміз бе? Ұялған десек, хадис те бар, жақсылардан қалған сөз де бар. Ендеше, осындай адамның иманы бар дейміз бе, жоқ дейміз бе?

Абайдың басқа да қара сөздері бар.