Қазақша рефераттар

Т. Амандосов атындағы орта мектептің химия пәні мұғаліміЖамалиева Гүлсара Тілешқызы

Т. Амандосов атындағы орта мектеп • Химия пәні мұғалімі — Жамалиева Гүлсара Тілешқызы

Диалогтік оқыту — оқушылардың қызығушылығын арттыруға, білім деңгейін көтеруге және сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік беретін пәрменді тәсіл. Балаға күштеп білім беруден гөрі, оның білімге деген құштарлығын ояту — ең маңызды мақсат.

«Балаға күштеп білім беруден гөрі, баланың білімге деген құштарлығын ояту ең маңызды мақсат».

К. Д. Ушинский

Қазіргі мұғалімнің рөлі: «білім бұлағы» емес, «жол көрсетуші»

Бүгінгі күні оқушының білім сапасы оның қызығушылығы мен білімге құштарлығына тікелей байланысты. Сондықтан мұғалім сабақтың тиімді өтуі үшін үнемі ізденіп, оқу үдерісін мақсатқа сай ұйымдастыруы қажет. Жаңа білім алу үрдісі оқытушы мен оқушыны шығармашылық жұмысқа жетелейді: оқушы білімді өздігінен ізденіп алса, мұғалім сол ізденіске түрткі болатын жағдай мен орта қалыптастырады.

Жоғары технологиялар дәуірінде ақпарат ағыны өте көп. Сол себепті қазіргі адамға ақпаратпен жұмыс істеу, қажетін іріктеп алу және қолдану дағдысы қажет. Мұндай дағдының қалыптасуы сабақта белсенділік пен өзара әрекетке сүйенген оқыту арқылы күшейеді.

Белсенді оқу әдістері (сабақтағы тәжірибеде қолданылған)

  • Пікірталас және талқылау
  • Өзін-өзі бағалау
  • Тест құрастыру
  • Бірін-бірі тексеру

Диалогтік оқыту не береді?

Сабақта диалогті жүйелі қолдану оқушылардың ашылуына, ойын дәл жеткізуіне, сөздік қорының молаюына ықпал етеді. Әр сабақта сұрақ қою арқылы оқушыларға тақырып бойынша пікір айтуға мүмкіндік беру — олардың түсіну деңгейін анықтауға және ойлауын дамытуға көмектеседі. Өзара талқылау барысында түрлі көзқарастың болуы заңды екенін, ал пікір алмасу бірін-бірі түсінуді тереңдететінін оқушылар тәжірибе жүзінде байқайды.

Қызығушылық

Диалог сабаққа тартылуды күшейтіп, оқушының белсенді қатысуына жол ашады.

Түсіну

Бірлескен талқылау түсінбеген тұсты анықтап, нақтылауға мүмкіндік береді.

Сөйлеу мәдениеті

Дәлелдеу, тыңдау, келісу/келіспеу мәдениеті қалыптасады.

Өзіндік оқу

Оқушы білімді «дайын» алудан гөрі, іздену арқылы құрастырады.

Ғылыми негіз: диалогтың оқу мен даму үшін маңызы

Зерттеу нәтижелері сабақта диалогтің маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Мерсер мен Литлтон (2007) диалогтің оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың білім деңгейінің өсуіне үлес қосатынын атап өтеді. Сонымен қатар ересектермен интерактивті қарым-қатынас және құрдастарымен бірлескен жұмыс балалардың оқуына әрі когнитивті дамуына ықпал етеді.

Негізгі тұғырлар

  • 1 Выготский: оқушы Жақын арадағы даму аймағында (ЖАДА) жұмыс істегенде даму тиімдірек жүреді.
  • 2 Мерсер: пікір алмасуда оқушылар білімді бірлесіп құруда тең құқылы серіктеске айналады.
  • 3 Фрейре: білім беру — «толтыру» емес, диалог арқылы білімді тауып, дамытуға жетелеу.

Сынып тәжірибесі: 8-сыныптағы химия сабақтары

Мектептегі тәжірибе кезеңінде 8-сынып оқушыларымен химия пәні бойынша сабақтар өткіздім. Қызығушылықты арттыру үшін әр сабақтың тақырыбын ашуда сөзжұмбақ, сұрақ-жауап, тексеру сұрақтары сияқты тәсілдерді қолдандым. Химиядағы негізгі өзек — химиялық формулалар мен химиялық реакциялар. Сондықтан «химиялық тілде сөйлеуге» дағдыландыруға, формулаларды дұрыс оқуға және түсіндіруге ерекше мән берілді.

Топтық жұмыс арқылы шешімге келу

Ортақ мәселе берілгенде оқушылар кеңесіп, талдап, талқылап, бірлескен шешімге келеді. Нәтижені постерге (кластерге) түсіріп, қорғау кезінде дәлелдеу дағдысы қалыптасады.

ЖИГСО әдісі және диалог

ЖИГСО барысында оқушылар ақпаратты бөлісіп, өзара үйретеді: ынталанады, пікірлеседі, түсіндіріп дәлелдейді, білімін толықтырады.

Мысал тапсырмалар (сынақтан өткізу сұрақтары)

Бұл сұрақтар оқушыларға толық жауап беруге және ойын анық жеткізуге көмектеседі.

  1. 1) 5H2O қалай оқылады?

    • A) Судың 2 атомы
    • Б) Судың 2 молекуласы
    • Ә) Судың 5 атомы
    • В) Судың 5 молекуласы

  2. 2) Салыстырмалы молекулалық массасын табыңдар: M(MgSO4) = ?

    • A) 120
    • Ә) 130
    • Б) 100
    • В) 85

Қайта бағыттау тәсілі: сұрақты басқа оқушыға ұсыну. Мысалы: «Жоғарыдағы сұрақтарға жауап беруге кім көмектеседі?»

Негізгі ұғымдарды бекітуге арналған сұрақтар

Есеп шығаруға кіріспес бұрын ұғымдар нақты сұрақ-жауап арқылы бекітіледі. Мысалы:

  • «Моль деген не?»
  • «Молярлық масса деген не?»
  • «Авогадро саны деген не?»

Осы сұрақтарға жауап беру арқылы оқушылар формуланың шартын түсінеді, содан кейін есеп шығаруға еркін кіріседі. Сонымен бірге жауаптар негізінде оқушының оқуын бағалауға да мүмкіндік туады.

Сұрақ қою мәдениеті: сапа — үздік сабақтың белгісі

Сыныпта сұрақ қою — маңызды дағдылардың бірі. Дұрыс қойылған сұрақ сабақтың тиімді құралына айналып, оқушылардың оқуын қолдайды және кеңейтеді. Педагогикада төмен дәрежелі (жабық) және жоғары дәрежелі (ашық, ойлауды талап ететін) сұрақтар қолданылады. Екеуі де қажет, бірақ сұрақ түрі сабақ мақсатына қарай таңдалуы тиіс.

Өз тәжірибемдегі қағидалар

  • Бірден көп сұрақ қоймау.
  • Оқушыларға ойлануға уақыт беру.
  • Орынсыз және түсініксіз сұрақтан қашу.
  • Ойлауды дамыту үшін проблемалық сұрақтарды пайдалану.
  • Оқушының жауап беруге деген ниетін басатын сұрақтарды қоймау.
  • Алдыңғы жауаптарға сүйеніп, келесі сұрақты құрастыру.

Сұрақ қою техникасы

Түрткі болу

Жауапты нақтылауға, жалғастыруға ынталандыру.

Сынамалау

Тереңдетіп сұрау арқылы толық жауапқа жетелеу.

Қайта бағыттау

Сұрақты басқа оқушыға бағыттап, бірлескен ойлауды күшейту.

Демократиялық сынып және ынтымақтастық

Диалогке негізделген оқу — құқықтары тең, пікір айтуға мүмкіндік берілген, ынтымақтастыққа құрылған сынып мәдениетін қалыптастырады. Мұғалім оқушыларға өз бетінше орындау құқығын беріп, оларды талқылауға жүйелі түрде тартып отырғанда, сабақ беру мен оқу бірлескен үдеріске айналады.

Мысалы, 8-сыныпта «Химиялық элементтердің валенттілігі» тақырыбын өткенде оқушылар үлестірілген ресурстардан мәлімет жинап, диалог арқылы өзара түсіндірді. Топтық әңгімеде әркім өз идеясын ұсынып, ауызша және жазбаша дәлелдеп, дұрыс пікірді құптап, ортақ келісімге келді.

Бағалау, кері байланыс және қолдау

Диалогтық қарым-қатынас — оқушының әр сабақтағы әрекетін бағалауда да маңызды. Оқушы жауабын мұқият тыңдап, жетістігін талқылап бағалау оның өзара әрекетке түсуіне оң әсер етеді. Сабақ соңында мадақтау мен қолдау көрсету, топ ішінде өзара бағалау жүргізу — ынтаны күшейтеді және оқушының өзіне сенімін арттырады.

Кері байланыстың бір түрі

Сабақ барысында сауалнама түріндегі кері байланыс және жүйелі сұрақ қою арқылы оқушылардың шынайы түсіну деңгейі айқындалады, ал келесі қадамды жоспарлау жеңілдейді.

Қорытынды: диалог — оқу үдерісін қозғайтын тетік

Оқушының білетінін және білмейтінін анықтау үшін сапалы қарым-қатынас пен тілдік дағдылар қажет. Әңгімелесу — пәрменді құрал: оның көмегімен мұғалім оқу үдерісін қолдап, дамыта алады. Сыныпта диалогті жүйелі қолдану білім сапасына ерекше оң әсер етеді және оқушыны шынайы ынталандырады.

Сұрақ қою арқылы мұғалім:

  • оқушыларды тақырып бойынша сындарлы сөйлеуге ынталандырады;
  • оқушылардың шынайы қызығушылығы мен сезімдерін анықтайды;
  • білімге құштарлықты дамытып, зерттеуге жетелейді;
  • білімді қалыптастыруға және оны сөзбен жеткізуге көмектеседі;
  • сыни тұрғыдан ойлауға ықпал етеді;
  • бір-бірінен үйренуге, өзгенің идеясын құрметтеуге және бағалауға бағыттайды.

(Мұғалімге арналған нұсқаулық, 41-бет.)

Бірлескен сұхбатта оқушылар бірін-бірі оқытады, ой бөліседі, пікірлеседі, дәлелдейді. Мұның барлығы диалогтік оқыту негізінде жүзеге асады. Бұл тәсіл оқушылардың тілдік қорын байытып, білімін көрсетуіне және әділ бағалауына оң әсер етеді. Жаңаша ізденіс пен жаңаша көзқарас сабақта жалғасын тауып, келешек ұрпақтың білім жолындағы жетістігі үшін нәтижелі еңбек етуге жетелейді.