Хабардың жеткізілуі
Астана қаласы, №53 мектеп-лицей
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Қошқарбаева Айжан Тоқтарқызы
Бұл баяндамада қазақ тілі сабағында оқушылардың коммуникативтік қабілеттерін дамыту жолдары қарастырылады. Қарым-қатынастың түрлері көп, соның ішінде тілдік қатынас — адамдардың сөйлеу тілі арқылы бір-бірімен байланыс жасап, қоғамдық-ұлттық тіл арқылы ұғынысып, түсінісуі.
Тілдік қатынастың құрылымы
Тілдік қатынастың негізгі мазмұны мен мәнін іске асыратындар — хабарға тікелей қатысушылар. Олар үш құрамнан тұрады:
-
1
Баяншы (баяндаушы)
Белгілі бір ақпаратты, деректі хабарлайды.
-
2
Тұлғалар (арадағы жеткізуші)
Ақпараттың жеткізілу арнасын қамтамасыз етеді.
-
3
Қабылдаушы
Ақпаратты қабылдап, түсінеді және жауап қайтарады.
Хабардың жүру логикасы
Тілдік қатынас жүзеге асуы үшін баяншыдан шыққан хабар тұлғалар арқылы қабылдаушыға жетеді. Одан кейін жауап арқылы қайта байланыс орнап, хабар тілдік айналымда қолданылады.
Тілдік қатынастың кезеңдері
Зерттеуші ғалымдар тілдік қатынас құбылысын бірнеше өзара байланысты кезең ретінде сипаттайды:
1) Хабардың дұрыс айтылуы
Мұнда синтаксистік және грамматикалық бірліктердің дұрыс құрылуы, дыбысталуы маңызды.
2) Мағынаның дәл жеткізілуі
Айтылар ой мен қолданылған тілдік құралдың сәйкестігі сақталады. Бұл кезеңде семантикалық заңдылықтар басым.
3) Хабардың дұрыс қабылдануы
Әңгімелесуші тарап ақпаратты қабылдап, ұғып, қажетіне жаратады және жауап береді.
Қысқаша тізбек
- Хабардың пайда болуы
- Хабардың сыртқа шығуы
- Хабардың жеткізілуі
- Хабардың қабылдануы
- Хабарға жауап қайтару
Сөйлесім әрекеттері (4 дағды + тілдесім)
Оқылым
Берілген материалдағы тілдік қатысымдық тұлғалардың мағынасын түсініп, оны қарым-қатынаста тиімді пайдалану.
Жазылым
Ойды басынан аяғына дейін толық әрі жүйелі жазу; пікірді қағазға түсіріп жеткізу; суреттерді, заттарды, іс-әрекеттерді сипаттап жазу; естігенін немесе оқығанын қысқаша мазмұндау.
Тыңдалым
Есту арқылы қабылдап, маңызды ақпаратты ұғып алу және оны қажетке жарата білу.
Айтылым
Ойды ауызша жеткізу, өзгені түсіну, сұхбат жүргізу және жауап алып, кері байланыс орнату.
Тілдесім
Өзара пікірлесу нәтижесінде бірінің ойын бірі ауызша да, жазбаша да түсініп, жауап қайтара білу; тілдесім арқылы сезім мен көңіл күйді бөлісу.
Коммуникативтік принциптер
Коммуникативтік оқытуда басты назар — тіл туралы ақпаратты ғана беру емес, тілді қолдану арқылы нақты қарым-қатынас жағдаятын құру.
Тілдік бағыт
Сабақ неге «тіл туралы» емес, «сол тілде» өтуі тиіс екенін оқушы шынайы қарым-қатынас арқылы сезінуі керек.
Функционалдық
Лексика, грамматика және фонетика сөйлеу үдерісінде үздіксіз байланыста меңгеріледі; тілдік бірліктер сабақта белсенді қолданыста болуы тиіс.
Оқиғалық
Материал оқушыларды қызықтыратындай, оқиғаға құрылған әрі қарым-қатынас проблемасын шешуге бағытталған болуы керек.
Жаңашылдық
Оқу материалы өзектілігімен және жаңалығымен тартымды болуы тиіс; тілдік жағдаяттар мен жұмыс тәсілдері әртүрлі болып, сабақ құрылымына серпін береді.
Дербестік бағыты
Әр оқушының тілдік ерекшеліктерін, субъектік тәжірибесін, эмоциялық бағытын және сыныптағы статусын ескеру.
Ұжымдық өзара қарым-қатынас
Оқушылардың өзара белсенді әрекеттесуі және оқу жетістіктерінің бір-бірімен байланысын нығайту.
Үлгерім және мазмұн
Тілді тасымалдаушы әрі қолданушы халықтың мәдениетін үлгі түрінде таныстырып, білімді жүйелеу маңызды. Тілдің мазмұндық жақтарын тек тақырыптар арқылы емес, проблемалар арқылы таныстыру тиімді.
Коммуникативтік әдіс: қолдану жолдары
Коммуникативтік технологияның ерекшелігі мен құндылығы — оқушылардың білім сапасын арттырып, білім стандартына сай оқу материалын барлық оқушының қажетті деңгейде меңгеруіне мүмкіндік беруінде.
Өз тәжірибемде Скалкин ұсынған коммуникативтік жаттығуларды пайдаланып, сабақ басында тілдік ортаға енгізу үшін сұрақ-жауап тапсырмаларын жүйелі қолданамын.
Жаттығу 1: «Туған жер» тақырыбы (сұрақ-жауап)
Сұрақ
Туған жерің қалай аталады?
Жауап
Туған жерім — Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласы.
Сұрақ
Туған жеріңде тау, көл, өзен бар ма?
Жауап
Өскеменде Ертіс пен Үлбі өзендері бар.
Тапсырма
Сөйлем құрастыр: «үлкен мемлекет».
Мысал
Мен үлкен мемлекетте тұрамын.
Тапсырма
Антонимін ата: биік таулар — аласа таулар.
Сұрақ
Туған жеріңде пайдалы қазбалар бар ма?
Жауап
Туған жерімде түрлі-түсті қазбалар бар.
Жаттығу 2: Қонақүйдегі диалог (жағдаяттық сөйлесім)
Мақсаты
Қызмет көрсету саласындағы сөйлеу үлгілерін қолдану, нақты сұрақ қою, нақты жауап алу, әдеп нормаларын сақтау.
- Клиент Сәлеметсіз бе!
- Қызметкер Сәлеметсіз бе? Айта беріңіз, тыңдап тұрмын.
- Клиент Мен мұнда іссапармен келген едім. Осы қонақүйде бос орын бар ма?
- Қызметкер Бізде бір және екі кісілік нөмірлер бар.
- Клиент Бір кісілік нөмір тәулігіне қанша тұрады?
- Қызметкер Тәулігіне 5 000 теңге.
- Клиент Нөмірде барлық жағдай жасалған ба?
- Қызметкер Әрине. Әр нөмірде телефон, теледидар, тоңазытқыш, желдеткіш жұмыс істейді. Сондай-ақ әжетхана мен жуынатын орын бар.
- Клиент Жақсы. Маған бір кісілік нөмір беріңізші.
- Қызметкер Сіз мұнда қанша күн боласыз?
- Клиент Мен мұнда 3 күн боламын.
- Қызметкер Міне, нөміріңіздің кілтін алыңыз.
- Клиент Нөмірім қай қабатта орналасқан?
- Қызметкер Жүріңіз, сіздің нөміріңіз үшінші қабатта. Мен сізді нөміріңізге алып барайын.
- Клиент Кешіріңіз, мұнда асхана бар ма?
- Қызметкер Иә. Асхана 9:00-ден 21:00-ге дейін жұмыс істейді. 21:00-ден бастап түнгі бар қызмет көрсетеді. Қаласаңыз, телефон арқылы нөміріңізге ас-сусын алдырта аласыз.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» деген жол бастапқы мәтінде көрсетілгенімен, бұл үзіндіде жүктеу сілтемесі берілмеген.