Сегіз жасар кезімде әкемнің бірге байдың қойын бақтым
«Кітап — сарқылмас қазына» кітап апталығы аясындағы мәтін
Бұл жазба Әліби Жанкелдин Тоқжанұлының өмір жолы мен білімге ұмтылысы, сондай-ақ қоғамдағы қысым мен кедергілерге қарамастан қалыптасқан көзқарасы туралы баяндайды.
Балалық шағы мен шыққан ортасы
Әліби Жанкелдин Тоқжанұлы 1884 жылы бұрынғы Торғай уезінде, қазіргі Қостанай облысының Қайдауыл деген жерінде дүниеге келген. Ата-анасы кедей тұрды. Отбасы үлкен еді: балалардың өзі сегіз болатын. Әкесі жалшы болып, жазда байға бақташы болып жалданып, малмен бірге жүздеген километр жерге көшіп-қонып жүретін.
Әліби сегіз жасында әкесімен бірге байдың қойын баққан. Ол жеті жасынан атқа мініп, он жасынан аңшылықпен айналыса бастаған. Көктемде әкесінің ескі құс мылтығымен құс атып жүріп, есейе келе ақбөкен аулауға да машықтанған.
Ол атасы Тәңірберген Жанкелдиннің фамилиясын алған. Жастайынан-ақ оқуға талпынысы күшті болды.
Оқуға ұмтылыс және алғашқы мектеп жолы
Торғайдан келген қазақ мұғалімімен әңгімелесу Әлібидің оқуға деген ынтасын оятты. Мұғалім оқу қай жерде бар екенін және оған қалай түсуге болатынын түсіндірді. Әліби мектеп туралы ойы мен оқимын деген талабын әкесімен бөліскенде, әкесі оны тыңдағысы келмеді.
Содан ол көрші ауылдан Торғайға жүретін керуенге еріп, әкесіне айтпай кетіп қалды. Жол-жөнекей мал айдаушы болып жалданып, мал күзетіп күн көрді. Торғайға келген соң ауылға келіп жүретін мұғалімді тауып, оның қолөнершілер мектебін басқаратынын білді. Сол мектепте сауатын ашып, ағаш өңдеу мен ұсталықты үйренді.
Бетбұрыс сәті
Әкесінің қолдауынсыз-ақ жолға шығуы — Әлібидің мінезіндегі табандылық пен білімге деген ішкі қажеттілікті айқын көрсетеді.
Бір жыл оқығаннан кейін әкесі келіп, оны ауылына алып кетеді. Араға бір жарым жыл салып, Әліби үйінен қайта кетіп, Қостанайдағы екі сыныптық орыс-қырғыз мектебіне халық училищесінің инспекторы Алекторовтың көмегімен оқуға түседі.
Орынбор кезеңі және оқуын аяқтау
Екі жылдан кейін әкесінің оқуына қайта бөгет жасамауы үшін Әліби Орынбордағы жартылай жабық оқу орны — діни мектепке ауысты. Онда ескі діни мектеп тәртібі үстемдік ететін. Сол жерде орыс баласы Петровпен достасты.
Арадан жарты жыл өткенде әкесі келіп, оны тағы да ауылға алып кетпек болды. Әліби бұл жолы бас тартты. Ол училищені 1903 жылы бітірді.
Қазан семинариясы: көзқарастың қалыптасуы
Оқуын аяқтағаннан кейін ол Қазандағы мұғалімдер семинариясына түседі. Бұл жерде тарих пәнінің мұғалімі Ашмариннің ықпалы ерекше болды. Ол өте білімді, озық көзқарасты адам еді, бірнеше тіл, соның ішінде араб тілін де білетін.
Ұзаққа созылатын кешкі қызықты әңгімелер барысында мұғалім Әлібиді Шығыс тарихымен және патша үкіметінің шеткері ұлттық аймақтарды отарлау тарихымен таныстырды. Бұл әңгімелер оның дүниетанымының қалыптасуына зор әсер етті.
1905 жылғы 17 қазан Манифесі туралы мәлім болғанда, Әліби мұғалімімен бірге демонстрацияға шықты. Сол жерде тұтқындалып, бір апта тергеуде болды. Нәтижесінде семинариядан шығарылды.
Мәскеу: қысым, кедейшілік және еркін ой үшін күрес
Кейін ол Мәскеу діни академиясының тарих факультетіне оқуға түседі. Алайда көп ұзамай соңына тыңшы қойылып, «діннен безген», «құдайсыз» деген айдар тағылады. Оған жәрдем беруден бас тартылып, студенттік төлем төленбеді, күн көру қиындай түсті.
Оқу жылы аяқталғаннан кейін ол араға 12 жыл салып үйіне оралады. Келгеннен кейін бір ай өткенде шешесі қайтыс болады. Ауылдағы жұрттың оған деген көзқарасы да өзгерген еді: ол барлық қиындықтарға және әкесінің наразылығына қарамастан оқыған, өмір жолын түсінуге өз бетімен талпынған санаулы қазақтардың бірі болды.
Әліби қайтадан Мәскеуге оралып, оқуымен қатар жеке сабақ беріп, бір баланы оқыту арқылы күнелтті. Осы кезеңде ол Мәскеудегі оқу орындарының студенттерімен танысып, студенттердің жасырын үйірмесіне қатысады. Сонымен бірге өздігінен білімін жүйелі түрде көтерумен айналысады.
Оқыған кітаптары
Ол Гончаровтың «Шыңырауын», «Обломовын», Достоевскийдің «Ағайынды Карамазовтарын», «Нақұрысын», Некрасовтың өлеңдері мен поэмаларын, Тургеневтің «Әкелері мен балаларын», «Дворяндар ұясын», «Аңшылық жазбаларын», Толстойдың «Анна Каренинасын», «Арылуын», сондай-ақ аударма әдебиеттен Шекспирді, Вальтер Скотты және басқа да авторларды оқыды.
Орыс классикасы
Гончаров, Достоевский, Тургенев, Толстой, Некрасов
Аударма әдебиет
Шекспир, Вальтер Скотт және басқалар
Ой кеңістігі
Пікірталас, өздігінен оқу, көзқарасты бекіту
Қудалау және академиядан қуылуы
Академия түлектері арасында оқылған кітаптар туралы қызу айтыстар жиі өтетін. Уақыт өте келе ол академияда оқытылатын кейбір ғылымдарды жек көре бастайды.
Бір күні түнде пәтеріне полиция баса-көктеп кіріп, тінту жүргізеді. Оны үкіметке қарсы пиғылда деп айыптайды. 1906 жылғы 16 қазанда кешкі сағат 6-да оны соттау үшін академияда діни синклит жиналды.
Синклит қаулысының мазмұны
Синклит Әліби Жанкелдинді «дінге сенбейтін», «сайтандыққа бой ұрған» деп бағалап, оны «парасатты христианин» атағына лайықсыз деп танып, діни академиядан шығаруға шешім қабылдайды. Осылайша оның діни қызмет жолы аяқталды.
Академиядан шығарылғаннан кейін ол «Утро России» газетінде хабарландырулар жинаушы болып жұмыс істейді. Алайда бұл қызметінде де полиция тарапынан қудалау тоқтамаған.
Қорытынды ой
Әліби Жанкелдиннің өмір жолы — жоқшылықтан басталған еңбек, білімге деген табанды ұмтылыс, еркін ой үшін күрес және қысымға қарамастан өзіндік бағытынан таймаудың айқын көрінісі.