Жұмыр құрттарға жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері
Сабақтың тақырыбы
Жұмыр құрттар типіне жататын ағзалардың негізгі ерекшеліктері.
Сабақтың мақсаты
Жұмыр құрттар типіне жататын ағзалардың негізгі ерекшеліктеріне жалпы сипаттама беру.
Сабақтың типі
Жаңа ұғымды қалыптастыру.
Сабақтың түрі
Кіріктірілген сабақ.
Әдісі
Түсіндірмелі.
Пәнаралық байланыс
Медицина.
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, құрттар үлгілері.
Міндеттері
- Білімділік: жалпақ құрттарды еске түсіре отырып, жұмыр құрттар туралы түсінік қалыптастыру.
- Дамытушылық: басты мәселеге назар аударту, ойлау мен есте сақтау қабілетін жетілдіру, шығармашылық ізденісті дамыту.
- Тәрбиелік: белсенді қатысуға ынталандыру, жауапкершілікке, өз бетімен еңбектенуге және өзін-өзі басқаруға баулу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу.
- Сыныпты түгендеу.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Суретке қарап жануарларды атаңдар.
- Тип неліктен жалпақ құрттар деп аталады? Негізгі ерекшеліктері қандай?
- Жалпақ құрттардың ішекқуыстылардан айырмашылығы қандай?
- Жалпақ құрттар қалай көбейеді? Даму айналымы қалай жүзеге асады?
Сөзжұмбақ сұрақтары
- Жалпақ құрттардың ас қорыту мүшесінің бір бөлігі.
- Еркін жүзіп қозғалатын, жалпақ құрттарға жататын кірпікшелі құрт.
- Зоология ғылымының құрттарды зерттейтін саласы.
- Жаңа жүйе.
- Дененің үшінші қабаты.
III. Жаңа сабақты меңгерту
Жұмыр құрттардың (нематодтардың) денесі үш қабаттан тұрады:
- Сыртқы қабат: сірқабық.
- Ортаңғы қабат: гиподерма (тері астындағы қабат).
- Ішкі қабат: бірыңғай салалы бұлшықет.
Тыныс алу
Арнайы тыныс алу жүйесі жоқ.
Қантарату
Қантарату жүйесі болмайды.
Жүйке және сезім
Жүйке жүйесі жалпақ құрттарға ұқсас, сезім мүшелері нашар дамыған.
Паразит түрлері және олардың әсері
Жұмыр құрттардың көпшілігі паразиттік тіршілік етеді. Төменде сабақта қарастырылған негізгі мысалдар берілген.
Жіпшеқұрт
- Өсімдік тамырларында паразиттік тіршілік етіп, ауру тудырады.
- Шаруашылыққа зияны айтарлықтай, мөлшері көбіне 1 мм-ден аспайды.
Суыртқы
- Қылқұртқа ұқсас жұмыр құрт.
- Аналығының ұзындығы шамамен 150 см, жуандығы 0,2 мм.
- Адам үшін қауіпті паразит; көбінесе Оңтүстік және Орта Азияда кездеседі.
- Көбіне аяқ терісінің астында паразиттеніп, қышу, қызару, ісіну және іріңді жараға әкелуі мүмкін.
- Денеден шығару қиын: дәстүрлі тәсілде жіңішке шырпыға не бұтақшаға орап, баяу суырып алады.
Ішексорғы
- Көбіне жасөспірімдер мен балалардың аш ішегінде орнығуы мүмкін.
- Денесінің екі ұшы сүйір, түсі ақшыл не сарғыш; ұзындығы 20 см-ге дейін жетеді.
Трихинелла (Trichinella spiralis)
- Өте ұсақ: ұзындығы 1–4 мм.
- Адамға шикі немесе шала піскен жабайы жануарлар еті арқылы жұғуы мүмкін.
- Ішек қабырғасынан қанға өтіп, кейін бұлшықетке таралады.
- Бір ай ішінде шамамен 2000 тірі дернәсіл (личинка) бөлуі мүмкін.
- Әртүрлі аң-құстар мен үй жануарларының (қасқыр, түлкі, ит, мысық, шошқа, аю, борсық) асқазан-ішек жолында паразиттенеді.
Үшкірқұрт (Enterobius vermicularis)
Мәтіндегі өлшемдер өзара қайшылықты берілген. Үшкірқұрт әдетте бірнеше миллиметрден 1–1,5 см-ге дейін болады; төмендегі сипаттамалар сабақ мәтінінің өңделген нұсқасы ретінде беріліп отыр.
- Ұшы сүйірлеу, ақшыл түсті нематод; аталығы мен аналығы бөлек.
- Бас бөлігінде микроскоппен қарағанда ерін тәрізді құрылымдар байқалады.
Паразиттердің ағзада орналасуы
Жіпшеқұрт
Өсімдік тамырларында
Қылқұрт
Бунақденелілердің денесінде
Суыртқы
Тері астында
Трихинелла
Бұлшықеттерде
Ішексорғы, үшкірқұрт
Ішекте
Медбике кеңесі: балалардағы ішек-құрттары
Ішек-құрт аурулары — паразиттік аурулар тобы. Балаларда жиі кездесетін домалақ құрттарға аскарида (шамамен 20–25 см; аскаридозды қоздырады) және острица (шамамен 3–7 мм; энтеробиозды қоздырады) жатады.
Неліктен қауіпті?
- Паразиттер ағзаның ақуызы, микроэлементтері мен дәрумендері есебінен қоректенеді.
- Зат алмасу бұзылып, дәрумен тапшылығы және қан аздық дамуы мүмкін.
- Аллергия туғызып, иммунитетті төмендетеді.
- Өсіп келе жатқан балада психикалық және физикалық дамуға кері әсер етуі ықтимал.
Белгілері және тексерілу
- Іштің ауыруы, кебуі, мазасыздық, ұйқысыздық, оқу қабілетінің төмендеуі байқалуы мүмкін.
- Міндетті түрде дәрігерге қаралып, нәжісті құрт жұмыртқасына тексерткен дұрыс.
- Талдау кейде «теріс» шығуы мүмкін: жұмыртқалар нәжісте әрдайым байқала бермейді.
Алдын алу
Жеке гигиена
Қолды сабынмен мұқият жуу, әсіресе ас алдында.
Су қауіпсіздігі
Қайнатылмаған суды ішпеу.
Тағам гигиенасы
Жеміс-жидек пен көкөністі мұқият жуу, ыстық сумен шаю.
Топырақ факторы
Құрт жұмыртқалары топырақта ұзақ сақталуы мүмкін екенін ескеру.
Ішек-құрттары мектепке дейінгі мекемелерде және бастауыш сынып жасындағы балаларда жиі кездеседі. Алдын алу шараларын жүйелі қолдану маңызды.
Қорытынды дерек
Клиникалық-лабораториялық диагностика мен емдеу әдістерінің дамуына байланысты соңғы жылдары ішек-құрт ауруларының азайғаны байқалған: 2009 ж — 3, 2010 ж — 1, 2011 ж — 0.
Маңызды ескерту
Мәтінде ішек-құрттарын «магниттік аппаратпен 2–3 күнде түсіру» сияқты емдеу тәсілдері сипатталған. Мұндай әдістердің тиімділігі мен қауіпсіздігі әрдайым дәлелденген бола бермейді. Баланы немесе ересекті емдеу дәрігердің кеңесімен және бақылауымен жүргізілуі керек.
Балаларды қорғау үшін ұсынылатын шаралар
- Даярлық тобынан бастап 5-сыныпқа дейін паразит құрттар туралы түсіндіру жұмыстарын жүйелі жүргізу.
- Ай сайын медициналық тексерістен өткізу.
- Шикі және шала піскен ет пен балықты жеуден сақтану.
- Қайнатылмаған суды ішпеу.
- Ас алдында қолды сабынмен жуу.
- Төсек-орынды үтікпен үтіктеп тұру.
IV. Сабақты қорытындылау
Ойлануға арналған сұрақтар
- Шикі, шала піскен жабайы жануарлардың етін жеген адам қандай паразит құртты жұқтыруы мүмкін?
- Көкөніс шалшық суымен суарылса, ал оны мұқият жумай жесек, қандай паразит жұқтырып алуымыз ықтимал?
Негізгі ой
Паразит құрттардан көбіне жас балалар зардап шегеді. Бұл — қоғам үшін маңызды мәселе, себебі дені сау әрі білімді ұрпақ елдің болашағын қалыптастырады. Сондықтан жеке бас гигиенасын сақтау және денсаулыққа жауапкершілікпен қарау — күнделікті дағды болуы тиіс.
«Сау дене, азат ақыл, адал көңіл — үшеуімен бақытты болады өмір».
V. Оқушыларды бағалау
Сабаққа қатысу белсенділігі, жауаптардың нақтылығы және тапсырмаларды орындауы бойынша бағаланады.
VI. Үй тапсырмасы
- Жұмыр құрттар типін қайталап оқу.
- Жұмыр құрттар типіне жататын ағзалардың пайдасы мен зияны туралы әңгіме құрастыру.