Болашаққа жоспар құрмауы

Жасөспірімдердің өзіне-өзі қол жұмсауының алдын алу

Шалқар қаласы, І. Үргенішбаев атындағы орта мектебінің педагог-психологі — Жадрасинова Мнира Жанайқызы

Соңғы жылдары өзіне-өзі қол жұмсау фактілерінің жиілеп бара жатқаны байқалады. Әсіресе мектеп оқушылары арасында суицидтік мінез-құлықтың көрініс беруі — қоғам үшін дабыл қағарлық жағдай.

Суицидтік мінез-құлық — кең мағыналы ұғым: ол суицидтің өзін ғана емес, сондай-ақ суицидтік қастандықты, суицидке талпынысты және өзіне-өзі қол жұмсауға қатысты түрлі ишаралар мен көріністерді қамтиды.

Үрдіс

Соңғы 15–20 жылда жасөспірімдер арасында өзіне-өзі қол жұмсау санының өсуі ерекше алаңдатады.

ДДҰ дерегі

Соңғы 15 жылда 15–24 жастағылар арасында суицид көрсеткіші 2 есеге өскен.

Қауіптілігі

Экономикалық дамыған елдерде суицид өлім-жітім себептерінің ішінде 2–3 орында.

Тәуекел тобына кіретін жасөспірімдер

Суицидке бейім тәуекел тобына төмендегі белгілері байқалатын жасөспірімдер жиірек жатады:

Қарым-қатынасы әлсіреген немесе жалғыздық сезімін жиі бастан кешетіндер

Тұлғааралық байланысы бұзылған, өзін түсінетін адам таппайтын, оқшаулануға бейім балалар.
Зиянды әдеттерге жақын және мінез-құлқы тәуекелді топ

Ішімдік/есірткі қолданатын, өрескел, бұзақы, күш көрсетуге немесе жанжалға бейімдер.
Ұзақ уақыт депрессивті көңіл күйде жүретіндер

Үнемі жабырқау, үмітсіз, қуаныш сезімі азайған, шаршаңқы күй ұзаққа созылатындар.
Өзіне шамадан тыс сыни қарайтындар

Өзін жиі кінәлайтын, «бәріне мен кінәлімін» деген ойға берілетіндер.
Ауыр қайғыны бастан өткергендер

Созылмалы/қауіпті ауру, қайғылы оқиға, абыройын таптау сияқты жағдайдан кейін өзіне келе алмай жүргендер.
Отбасылық қолдауы әлсіз орта

Әлеуметтік тұрғыда қолайсыз отбасынан шыққандар, үйден қашып кеткендер, ата-анасы ажырасқан балалар.
Отбасында суицид фактісі тіркелгендер

Отбасылық тарихта өзіне-өзі қол жұмсау жағдайы болған болса, тәуекел артуы мүмкін.

Көңіл күй бұзылысының (дағдарыстың) жиі кездесетін белгілері

Төмендегі өзгерістер қатар байқалса, баланың жағдайына ерекше мән берген дұрыс:

Физиологиялық және күн тәртібіндегі өзгерістер

Тәбеттің жоғалуы немесе керісінше шамадан тыс тамақтану.
Ұйқысыздық немесе керісінше соңғы күндері көп ұйықтай беру.
Өзін нашар сезінетіні туралы жиі шағымдану (іштің/бастың ауыруы, үнемі шаршау, ұйқышылдық).
Өзіне күтімнің азаюы, сыртқы келбетіне немқұрайлы қарауы.

Эмоция, ой және мінез-құлықтағы өзгерістер

Жалғыздықты қалау, уайымшылдық, кінә сезімі, мұң.
Бұрын ұнайтын нәрселерден қанағат алмау, іш пысу.
Қарым-қатынастан қашу: достарынан, отбасынан аулақ жүру.
Оқу/жұмыс сапасына немқұрайлы қарау.
Өлім туралы жиі ойлау немесе сөз қозғау.
Болашаққа жоспар құрмау, мақсаттың көмескіленуі.
Болмашы нәрсеге тез әрі қатты ашулану.

Суицидке бейім жасөспірімдердің әрекетіне көбіне сезім жетекшілік етеді: олар болашаққа сенімсіз болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар біреудің «құтқарып қалатынына» іштей үміт артады. Сондықтан кез келген ишараны елемеу қауіпті.

Өлімге «дайындалу» белгілері

Төмендегі белгілердің бірі ғана міндетті түрде суицидті білдірмейді. Алайда бірнешеуі қатар кездессе, бұл — жедел назар аударуды қажет ететін қауіп белгісі.

Істерін «ретке келтіру»

Құнды заттарын тарату, «байлам түю», күтпеген жерден бәрін жүйелеуге кірісу.

Қоштасу және алғыс айту

Бұрын көмектескен адамдармен арнайы қоштасу, алғыс білдіру.

Кенет «жеңілдеп қалғандай» күй

Жоспары нақты болған кезде ойлану тоқтап, шамадан тыс энергия пайда болуы мүмкін. Бұл кейде терең депрессиядан да қауіпті.

Жазбаша/ауызша ишара

Хат, күнделік, жазба қалдыру; суицид туралы сөзбен білдіру немесе қорқыту.

Жоғалтулар және күйзеліс

Жақын адамынан айырылу, үйінен айырылу, ұзаққа созылған ұйқысыздық, тұйықталу, еш нәрсеге қызықпау, тұрақты мазасыздық, ашуланшақтық.

Өзіне-өзі қол жұмсауға итермелеуі мүмкін мотивтер

Қазіргі кезде жастар арасында өзіне-өзі қол жұмсау әрекеттері жиілеп отыр. Кейбірі уақытша қиындыққа төзе алмайды, кейбірі кенет тосын жағдайға тап болып, ішкі ауыр сезімін бөлісер адам таба алмай қиналады.

Көмек іздеу

Көп жағдайда мақсат — өлу емес, «бір нәрсеге қол жеткізу»: назар, сүйіспеншілік, қамқорлық, қолдау, үмітсіздік сезімінен құтылу.

Үмітсіздік

«Өмірдің мәні жоқ», «болашақ өзгермейді» деген ойлар. Жағдайды жақсартуға мүмкіндік жоқтай көрінеді.

Шешімін таппаған мәселелер

Мәселе көбейіп, бәрі маңызды болып көрінеді, бірақ шешу мүмкін емес сияқты сезіледі; бір-бірлеп қарастыруға күш жетпейді.

Басқаны жаралау немесе «жүктен арылту» ойы

Кейде адам «мен кетсем, отбасым жеңілдейді» деп қате ойлайды немесе біреудің жанын ауыртуды мақсат етеді. Сондай-ақ «батылдық» туралы бұрмаланған түсінік болуы мүмкін.

Қорғаушы (қарсы тұрушы) факторлар

Суицидке қарсы тұратын факторлар — өмірге оң көзқарас, жеке ұстаным, мінез-құлық ерекшелігі және ішкі құндылықтар. Бұл факторлар қаншалықты көп болса, жасөспірімнің психологиялық қорғанысы да соншалықты мықты болады.

Жақын байланыс және жауапкершілік

Жақындарына деген ерекше құрмет пен сүйіспеншілік.
Жауапкершілік, аманат сезімін сезіну.
Қоғамдық пікірмен санасу, ортасының суицидті құптамауы.

Мақсат, жоспар және құндылық

Өмірлік, шығармашылық, отбасылық жоспарлардың болуы.
Өмірлік мүмкіндіктерді толық игеріп үлгермедім деген сенім.
Өмірге құштарлықтың жоғары болуы, нақты мақсаттың болуы.
Рухани-тәлімдік ойлар, ар-ождан өлшемдері.

Өзін қорғау дағдылары

Денсаулыққа мән беру, өзіне зақым келтіруден қорқу.
Психикалық ауыртпалықты еңсеру тәсілдерін қолдана білу.
Мінездің жұмсақтығы, бейімделе алу, көмек сұрауға қабілеттілік.

Сенім және болашақты елестету

Діни сенім және суицидтің күнә екендігін сезіну.
Жарқын болашақты елестете алу, өмірін жоспарлай білу.
Өзіне қол жұмсағаннан кейінгі салдарды ойша сезіну (жиіркеніш, өкініш туралы ой).

Алдын алу: ересектер не істей алады?

Баланың бойында өзіне-өзі қол жұмсау белгілері байқалса, бұл көбіне — көмекке шақырған жан айқайы. Мұндай кезде ересектердің немқұрайлылығы жағдайды ушықтыруы мүмкін.

Жасөспірімдер депрессиясының алдын алуда ата-ананың рөлі ерекше. Егер баланың көңіл күйі ұзақ уақыт төмендеп жүрсе немесе жан күйзелісінің белгілері білінсе, тез арада қолдау көрсету маңызды.

Сөйлесу және мән беру

Баланы әңгімеге тартып, жағдайын сұраңыз; асықтырмай тыңдаңыз.
Себептерін анықтауға тырысыңыз: бұл қауіпті жағдайдың алдын алуға көмектеседі.
Болашақ туралы сөйлесіп, шағын болса да жоспар құруға көмектесіңіз.

Қолдау және орта

Өзі қызығатын іспен айналысуына жағдай жасаңыз.
Жалғыз қалдырмауға тырысыңыз; алайда қатты қарсылық білдірсе, қысым жасамаңыз.
Оның сіз үшін қадірлі екенін, жақсы көретініңізді жиі айтыңыз.

Кеңістікті өзгерту

Мүмкіндік болса, жағымды естеліктері бар жерлерге бірге барып қайтыңыз.
Қонаққа баруды немесе шағын сапарды алдын ала жоспарлаңыз.

Үміт қалыптастыру

Жарқын болашақты бірге елестетіңіз: жоспар — теріс ойдан алыстататын тірек.
Депрессия ауыр өтуі мүмкін, бірақ одан айығуға болады деген сенімді нығайтыңыз.

Стресс пен жүйкенің қажуы депрессияға алып келуі мүмкін, адам оның қайдан басталғанын аңғара бермейді. Жақындарыңызға көңіл бөліңіз, мейірім танытыңыз — сонда өмірдің жарығын, үміттің барын сезіну жеңілдейді.