Қазақстанда жастарға арналған әлеуметтік қызмет
Қайта құрулар және жастардың әлеуметтік шындығы
Қазақстандағы терең қоғамдық қайта құрулар біртұтас жүйенің күйреуімен қатар жүрді. Бұл өзгерістер бәріне бір мезетте және бірдей деңгейде әсер ете алмайды: біреулер жаңа мүмкіндіктерге қол жеткізсе, енді біреулер әлеуметтік күйзелістің салмағын көтерді. Модернизацияның көрінісі тек жас әрі қуатты «жаңа қазақтармен» шектелмейді; әлеуметтік жағдайы төмен адамдардың ішінде де қаншама жасөспірім, бала және жастар бар.
Қоғамдағы өзгеріс «жақсы–жаман» деген бір ғана өлшеммен бағаланбайды. Негізгі мәселе — өтпелі кезең тәуекелін ең көп көтеретін топтардың бірі жастар болуы.
Жұмыссыздық: еңбек нарығы мен білім арасындағы алшақтық
Жастар жұмыссыздар қатарын толықтыруда, ал жастар арасындағы қылмыс көрсеткіштері өсіп отыр. Сұранысы төмен мамандықтардың көбеюі жұмыссыздықтың артуына, жастардың бәсекеге қабілетінің әлсіреуіне және қоғамда өз орнын таба алмауына әкеледі. Соңғы жылдардағы экономикалық реформаларды талдау жастар арасындағы жұмыссыздықтың өскенін, ал жұмысқа орналастыру деңгейінің төмендегенін көрсетті.
Қысқарған мүмкіндіктер
Жұмыс орындарына қабылдаудың қысқаруы және орта арнаулы оқу орындарына қабылдаудың азаюы түлектердің едәуір бөлігін жұмыссыз қалдыру қаупін күшейтеді.
Сапа мен сұраныс
Жоғары оқу орындары мен өзге де білім беру мекемелеріндегі маман даярлау сапасы еңбек нарығының нақты талаптарына әрдайым сай келе бермейді.
Сұраныс пен ұсыныстың алшақтығы ұлғайған сайын жастарда әлеуметтік қорғансыздық сезімі күшейеді. Нәтижесінде олар өмір сүру деңгейін кез келген жолмен көтеруге ұмтылып, қауіпті таңдауларға да баруы мүмкін. Нарыққа өту кезеңі тұрақсыздықты күшейтіп, ал білім алу, еңбек және құндылықтар кеңістігінде бұрын болмаған таңдауды алға тартады. Бүгінде түлек мамандық таңдауға, жұмыс іздеуге және еңбек нәтижесіне тікелей жауапты.
Теңсіздік, демография және сенім дағдарысы
Қоғамдағы тоқырау ахуалы әлеуметтік дамуды тежейді. Статистикаға сүйенсек, жұмыссыздардың елеулі бөлігі — жастар. Шектеулі ғана топ экономикалық тұрғыдан алға басса, көпшілігі кедейшілік тауқыметін тартуда немесе одан да қиын жағдайда. Көптеген жас отбасылар үшін бала сүю қол жетпес арманға айналып, туу көрсеткіші төмендейді; сонымен бірге жастар арасындағы өлім-жітім қарттармен салыстырғанда жоғары екені айтылып жүр.
Маңызды белгі
Жастардың әлеуеті қоғамға «қажетсіз» болып көрінсе, бұл тек жастардың мәселесі емес — бұл мемлекеттің болашақ экономикалық, мәдени және азаматтық қуатына төнген қауіп.
Өтпелі кезең ұраншылдықты да тудырады: бостандық туралы романтикалық үміттер нақты әлеуметтік шындықпен бетпе-бет келгенде көңіл қалу, сенімсіздік пайда болады. Реформаларды іске асырудағы қателіктер, мемлекеттік институттар қызметіндегі тұрақсыздық жастар арасында күмәнді күшейтеді.
Жастар — стратегиялық ресурс: саясаттың бағытын қайта қарау
Мемлекет болашаққа бағдар ұстанса, бұл мақсат жастар санасындағы өзгерістерсіз жүзеге аспайды. Бүгінгі жастар қандай құндылықтармен қалыптасса, ертеңгі қоғам да сондай болады. Сондықтан жастардың санасын қалыптастыруға, нақты бағыттағы саналы күш-жігер жұмсау қажет.
Инвестицияның жаңа логикасы
Тек құрылыс пен өндірістік жобаларды қаржыландыру жеткіліксіз. Адам капиталына — білімге, мәдени-рухани және әлеуметтік дамуға — тұрақты түрде қаржы бөлу қажет.
Жастар саясатының екі өзегі
- Әлеуметтік қолдау: мүгедек балаларға, қиын жағдайға ұшыраған жасөспірімдерге, жұмыссыз жастарға нақты көмек көрсету.
- Қабілеттендіру: жас адамның өз мәселесін өзі шеше алатын тетіктерін күшейту, өзін-өзі қорғау мәдениетін дамыту.
Қазіргі саясат көбіне бұрынғы қателіктерді түзетумен шектеліп қалмауы тиіс. Жастардың саяси, экономикалық, мәдени және құқықтық, сондай-ақ күнделікті өмірлік мәселелерін шешуге мүмкіндік беретін тұтас концепция қажет.
Серіктестік моделі: жастар және қоғамдық ұйымдар
Жастар саясатын жүзеге асыруда жастардың өз құрылымдары арқылы тікелей қатысуы маңызды. Жастар мен қоғамдық ұйымдардың өзара байланысы серіктестік қағидатына құрылуы керек: жастар бастама мен әлеует ұсынады, ал мемлекет пен қоғамдық ұйымдар нақты жағдайға қарай құқықтық, саяси, ұйымдастыру-техникалық және қаржылық қолдау көрсетеді.
Кәсіби өсу
Еңбек нарығына бейімделген дағдылар, тәжірибе бағдарламалары, әділ іріктеу және алғашқы жұмыс орнына қолдау.
Шығармашылық әлеует
Мәдени жобалар, еріктілік, жастар медиа-алаңдары және қауымдастыққа пайдалы бастамалар.
Әлеуметтік қорған
Қолдауды қажет ететін жастар топтарына бағытталған нақты бағдарламалар мен қолжетімді қызметтер.
Ауыл жастары: назардан тыс қалмауы тиіс бағыт
Соңғы жылдары ішкі көші-қон әсерінен ауыл жастарының саны азайып, ауылдағы әлеуметтік ахуал күрделене түсті. Мемлекеттік деректерде ауылдық жерлерде жұмыссыз жастардың елеулі үлесі тіркелетіні айтылады. Көп ауылда клубтар мен кітапханалардың жабылуы, инфрақұрылымның тозуы, жұмыссыздық пен шарасыздық жастардың қоғамнан шет қалуына әкеледі.
Есте ұстайтын сабақ
Ауылдан ел мақтанышына айналған талай тұлға шықты. Демек, мәселе қабілетте емес — мүмкіндік пен ортада. Ауыл жастары да мемлекеттің болашағы.
Сондықтан мемлекет ауылды тікелей қолдауы тиіс: сапалы білімге қолжетімділік, мәдени кеңістікті қайта жандандыру, жұмыспен қамту бағдарламалары және жастардың әлеуметтік мобильдігін арттыру — ұзақ мерзімді тұрақтылықтың негізі.
Құндылық, азаматтық жауапкершілік және болашақ
Әрбір қоғамның ертеңгі келбеті жастардың қалай өсіп-ержетуіне байланысты. Бұл — тұрмыстық деңгейдегі әңгіме ғана емес, саяси салмағы бар міндет. Қазақ қоғамында ұрпақ сабақтастығы, намыс, имандылық, отанды сүю, ынтымақ пен бірлік ұстанымы тарихи түрде әлсірей қоймаған құндылықтар. Ал бүгінгі кезеңде жастарға белсенділік, сергектік және кәсібилік бұрынғыдан да қажет.
Қорытынды тұжырым
Жастар мәселесін қоғамнан бөліп қарау мүмкін емес. Бірақ жастарға немқұрайды қарау — болашақтан бас тартумен тең. Мемлекет үшін ең дұрыс таңдау: жастарға қатысты саясатты жаңартып, қолдауды көмекпен ғана шектемей, мүмкіндікке айналдыру.