Қазақша рефераттар

Жұмыстың тақырыбы

Кіріспе

«Оғызнама» — түркі тілдес халықтардың ортақ қазынасы. Оғыз қағанның тілімен айтқанда, түркі тектес жұрт дүниенің «төрттен бір бөлігіндей» кеңістікті жайлаған. Сонда осындай ұланғайыр аймаққа тараған дастанның нақты қай жерде және қай дәуірде туғаны әлі де толық айқындалмаған мәселе.

Зерттеуді қажет ететін түйінді сұрақтар

  • Дастанның шыққан жері нақты қай өңір?
  • «Оғызнама» қай дәуірдің мұрасы?
  • Неліктен кей зерттеушілер оны тек аңыздық дүние ретінде қарастырады?
  • Шығарма бүгінге ауызша ғана жетті ме, әлде ерте кезеңде хатқа түскен бе?
  • Бұл туындыны эпостық шығарма деп толық негіздеуге бола ма?
  • Оғыз қаған — тарихи тұлға ма, әлде мифтік кейіпкер ме?
  • Оғыздар қайдан шыққан, өмір сүрген мекені мен заманы қандай?

Бұл сауалдардың көбі бүгінге дейін тұжырымды әрі толық жауапқа ие емес. Ашығын айтқанда, «Оғызнама» түркі халықтарына ортақ мұра екенін алғаш нақтылап, ғылыми айналымға түсіруге шетел ғалымдарының еңбегі ықпал етті. Осы бағыттағы пікірлерге ғылыми тұрғыдан жауап беру, сондай-ақ дастанның қазақ әдебиетіне, соның ішінде қазақ эпосына ықпалын бағамдау — осы зерттеудің басты міндеттерінің бірі.

Негізгі мақсат

«Оғызнама» дастанының Сыр бойында туған шығарма екенін дәлелдеуге ұмтылу және оның осы өңірдегі ақын-жыраулар дәстүріне ықпалын айқындау.

Қоса қарастырылатын мәселе

Сыр бойында өмір сүрген көптеген ақын-жыраулар мұрасы әлі толық жиналып, жүйелі зерттелмеген. Бұл олқылықтың орнын толтыру үшін ауызша деректерді жинап, оларды «Оғызнама» мәтінімен салыстыра талдау көзделеді.

Бұл мақсатқа жету оңай емес: Сыр өңірінде жүзге жуық ақын-жырау өмір сүргені айтылады, алайда олардың үш-төртеуінің ғана мұрасы жинақталып, жарық көрген. Қалғандарының өздері де, сөз қазынасы да көмескі тартып, қайда қалғаны беймәлім. Мұндай жағдайда ата дәстүрге адалдық, рухани жауапкершілік және мұраға құрмет мәселесі өзінен-өзі алға шығады.

«Оғызнама» эпостық шығарма екенін дәлелдеу барысында дастанның өзге нұсқалары — Әбілғазының «Түрік шежіресі» және «Түрікмен шежіресі» еңбектері де назардан тыс қалмайды. Сонымен бірге жан-жақты талдауда Париж қаласында сақталған нұсқа негізгі арқау ретінде қарастырылады.

Париж нұсқасының ерекшеліктері

Жазуы

Көне ұйғыр әрпімен жазылған.

Көлемі

21 парақ, 42 бет; әр бетте 9 жол.

Құрылымы

42 циклдан тұрады; жол саны толыққанда, ой аяқталуына қарамай келесі цикл басталады.

Көркем белгі

Алғашқы беттерінде өгіз бен мүйізтұмсық бейнелері салынған.

Нұсқаның құрылысы 732 жылы жазылған Күлтегін мен Тоныкөк жазбаларын еске түсіреді. Осы үндестік дастанның көркемдік табиғатын тереңірек қарастыруға мүмкіндік береді.

«Оғызнама» — жан-жақты зерттеуді қажет ететін көне мәдени мұралардың бірі. Бұл бағыттағы ізденістердің аз да болса үлесін қосу — рухани парыз.

Ғасырлар қойнауынан сыр тартсақ

Дастанның туған жері мен дәуірі толық зерттелмей, көбіне жалпылама сөз арасында ғана айтылады. Ол олқылықтың орнын толтырудың бір жолы — шығарманың пайда болған ортасын нақтылап, ондағы оқиғаларды сол дәуірдің тарихи жағдайымен салыстыра талдау. Сонда ғана нақты шындық айқынырақ көрінеді.

«Оғызнама» қандай туынды, көркемдік дәрежесі қандай, әлі ашылмаған қырлары неде деген сұрақтарға жақындау үшін алдымен дастан мазмұнын қысқаша шолып өтейік.

Дастан мазмұнына қысқаша шолу

  1. 1

    Бір күні Ай қаған ұл туады. Бала анасының уызын бір-ақ рет татып, кейін ембейді; түрлі ас-ауқат жеп, қырық күнде-ақ ерекше тұлғалы жігіт болып өседі.

  2. 2

    Ормандағы алып мүйізтұмсық жылқы мен адамға шауып, елді зар қылады. Ер жүрек Оғыз қаған оны өлтіріп, халықты апаттан құтқарады. Кейін мүйізтұмсықтың етін жеген сұңқарды да жояды.

  3. 3

    Бірде Оғыз қаған тәңірге жалбарынады. Қараңғылық басқанда көктен жойқын жарық түсіп, сол жарық ішінде маңдайында оттай жарқыраған меңі бар сұлу қыз көрінеді. Оғыз қаған оған үйленіп, олардан үш ұл туады: Күн, Ай, Жұлдыз.

  4. 4

    Тағы бір аң аулау кезінде көл ортасындағы үлкен ағаштың қуысына паналаған сұлу қызды көреді. Оған ғашық болып, екеуінен үш ұл дүниеге келеді: Көк, Тау, Теңіз.

  5. 5

    Оғыз қаған үлкен той жасап, ел-жұртқа жарлық етеді: «Мен сендерге қаған болдым. Жақ пен қалқан алыңдар; таңбамыз — береке, ұранымыз — көк бөрі болсын. Темір сүңгілеріміз орман болсын. Күн — туымыз, Көк — шатырымыз болсын».

  6. 6

    Содан соң ол төрт тарапқа елшілер жіберіп, өзін дүниенің төрт бұрышына қаған болуға ұмтылатынын жариялайды: келісімге келгендермен тату тұратынын, қарсылық танытқандарға соғыс ашып, талқандайтынын мәлімдейді.