Қазақша рефераттар

Оқушылардың зейіндерін сабаққа аударту. Сабақты қорытындылау

Сабақ тақырыбы: Киіз үй

Киіз үй — Орталық және Орта Азия халықтарының дәстүрлі баспанасы, көшпелі өмір салтына лайықталған құрама үй. Ол тез жиналып, шапшаң тігіледі, көші-қонға өте қолайлы. Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын, сондықтан оны шопандар да, туристер де қолданады. Жер сілкінісіне төзімділігі жоғары: оңай бұзылмайды, әрі кей өңірлерде шатырдың орнына киіз үй жеткізіліп, уақытша баспана ретінде пайдаланылып жүр.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: оқушыларға киіз үйдің жасалуы мен қолданылуы туралы толық мәлімет беру.
  • Дамытушылық: ұлттық сана-сезімді қалыптастыру, танымдық қабілетті арттыру және ұлттық өнер туралы білімін кеңейту.
  • Тәрбиелік: халқымыздың салт-дәстүрін білуге және қадірлеуге тәрбиелеу.

Сабақтың түрі, әдісі және ресурстары

Сабақ түрі: аралас.

Сабақ әдістері: түсіндіру, сұрақ-жауап, өз бетінше сарамандық жұмыс.

Көрнекіліктер: үлгілер, дайын киіз үй суреттері.

Пәнаралық байланыс: сызу, бейнелеу өнері, тарих.

Сабақ барысы

Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Құрал-жабдықтарын тексеру.
  • Зейінді сабаққа аударту.

Үй тапсырмасын тексеру

Өткен тақырыпты қайталай отырып, оқушыларға тақырып бойынша сұрақтар қойылады.

Жаңа сабақ: Киіз үйдің құрылымы

Киіз үй көктем, жаз және күз мезгілдерінде қоныстан қонысқа көшіп жүруге ыңғайлы. Оның қаңқасы (ағаштан жасалған бөліктері) үйдің сүйегі деп аталады. Киіз үйдің негізгі бөлшектері — кереге, уық және шаңырақ.

Кереге

Киіз үйдің қабырғасы торланып көктелген керегеден тұрғызылады. Кереге жиналмалы, бөлек-бөлек қанаттардан жасалады.

  • Желкөз: кең көзді кереге. Артуға жеңіл, бірақ сәні аздау әрі сүйегі жеңіл болғандықтан желге төзімділігі төмендеу.
  • Торкөз: тар көзді кереге. Артуға ауырлау болғанымен, желге өте төзімді.

Уық және шаңырақ

Керегенің үстінен сидам, жіңішке ағаштан жұмырланып жасалған, иіндете иілген уықтар қаусырыла күмбез шығарады. Уықтың ұшы (қаламы) шаңырақтың көзіне шаншылады.

Шаңырақ — үй күмбезінің төбесі әрі терезесі.

Ши, бау-шу және киіз жабындары

Керегенің сыртынан өрнектеліп тоқылған шымши немесе жалаң шиден тоқылған ши ұсталады. Кереге мен уықтар уықбау, кермебау, басқұр, құр және басқа бау-шулармен бекітіледі.

Сүйектің сыртынан арнаулы үй киіздері жабылады: қабырғаға — туырлық, үстіне — үзік, төбесіне — түндік. Бұл жабындар бау-шу арқылы өзара ұштастырылады.

Есік

Киіз үй есігінің биіктігі шамамен 1,5 м, ені 0,8 м болады. Есікке ағаштан оюлап жасалған, сықырлауық деп аталатын жарма есік орнатылады. Сыртынан ши оралып, оюлы киіз қапталған жаппа есік түсіріледі.

Киіз үйдің ішкі кеңістігі

Үйдің ортасында ас пісіретін ошақ орналасады. Киіз үйдің ішкі жабдықталуы дәстүр бойынша жүйеленеді.

Оң жақ

Оң жақта төсек салынып, тұсына тұскиіз ұсталады; төсекті қоршай шымылдық тартылады.

Төр

Төрге жүкаяқ қойылып, үстіне абдыра, көрпе-жастық және басқа да жүк жиналады.

Сол жақ

Сол жақта кебеже, қазанаяқ, саба сияқты ыдыстар қойылып, шыпта арқылы бөлектенеді.

Киіз үйдің іші 3 бөлімге бөлінеді: төр, сол жақ, оң жақ.

Көшпелі тұрмысқа бейімділігі

Ғасырлар бойы қалыптасқан көшпелі тұрмыс тәжірибесінен туған киіз үй — күннің аптабы мен түннің дымқыл-сызынан, жауын-шашын мен аңызақтан, бораннан сақтануға ыңғайлы. Ол әрі ауалы, әрі жарық, әрі көші-қонға өте қолайлы: тәжірибелі адамдар киіз үйді шамамен жарты сағатта жығып-артуға да, қайтадан жарты сағатта тігіп алуға да болады.

Тіркеліп тігілетін үйлер

Кей жағдайларда киіз үйлер тіркеліп тігілген. Ортаңғы үйдің жан-жағынан бірнеше есік шығарылып, сол есіктерге қосымша үйлер жалғанған. Мұндай кешендер Ортаңғы үй, Төр үй, Ауыз үй, оң және сол қанаттағы Жан үй сияқты атаулармен аталған. Әдетте 4–5 үйден тігілген.

Қос үй

Екі үйден қатарлап, тіркеліп тігілген түрі Қос үй деп аталған. Сондай-ақ 2–3 үйден тіркеп тігудің өзге үлгілері де кездескен.

Қыста жылы ұстау тәсілі

Қыста киіз үйде қыстайтындар туырлық пен үзікті қостап жауып, іргені көміп, үйді жылылап ұстаған.

Жылжымалы ордалар

Ертеректе 4, 6, 8 доңғалақты алып арбаларға қондырылған жылжымалы Ордалар болған. Ал шағын арбаға қондырылған шағын үйлер Жорық үйі ретінде пайдаланылған.

Киіз үйдің негізгі бөліктері

  1. Үй сүйектері (ағаштан тұратын бөліктер).
  2. Киіздері (туырлық, үзік, түндік).
  3. Бау-шулары (бекітетін баулар мен өрнекті таспалар).

Сабақты қорытындылау

Бүгін киіз үйдің жасалуы, құрылымы, ішкі кеңістігі және көшпелі өмірге қолайлылығы туралы толық мағлұмат алдық.

Қайталау сұрақтары

  • Киіз үй дегеніміз не?
  • Киіз үйдің іші неше бөлімнен тұрады?
  • Кең көзді кереге қалай аталады?
  • Тар көзді кереге қалай аталады?
  • Киіз үйдің есігінің өлшемі қандай?

Оқушы білімін бағалау

Оқушылардың жауаптары мен орындаған жұмыстарын негізге ала отырып бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

Киіз үйдің негізгі бөліктерін (кереге, уық, шаңырақ, туырлық, үзік, түндік) қысқаша сипаттап, олардың қызметін жазып келу.