Қарлұқ Алтайды мекендеген халық
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Қарлұқ қағанатының тарихымен таныстыру; қағанат халқының шаруашылығы мен мәдениетін түсіндіру; алынған білімді жүйелеу.
Дамытушылық
Түйінді ойды анық жеткізуге, өзіндік пікір қалыптастыруға бағыттау; шығармашылық ізденісті арттыру; тарихи деректер негізінде тұжырым жасау дағдысын дамыту.
Тәрбиелік
Адамгершілікке, мейірімділікке баулу; еңбексүйгіштікке, ерлік пен елдікке тәрбиелеу.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
Сыныптың дайындығын тексеру, мақсат-міндеттерді нақтылау, сабақтың жұмыс ырғағын қалыптастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру («Білім биржасы»)
Алдыңғы тақырып бойынша негізгі ұғымдарды қайталау және сұрақ-жауап арқылы білімді бекіту.
- Қағанат халқының құрамына қандай тайпалар енді?
- «Күлтегін» жазуында түргештер туралы не айтылады?
- Қағанат қалай құрылды?
- Қағанаттың құрылымы қандай болды?
- Сұлу қағанның (715–738) билік еткен кезеңін сипатта.
- Атлах шайқасы туралы не білесің?
- Қағанат халқы шаруашылықтың қандай түрлерімен айналысты?
- Түргештердің ақша шығаруы туралы айтып бер.
- Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттерді ата.
III. Жаңа сабақ
Жоспар
- Қарлұқ қағанатының құрамы және орналасқан жерлері
- Қағанаттың саяси жағдайы
- Шаруашылығы
- Мәдениеті
Дереккөздердегі қарлұқтар
Ежелгі грек дерегі
II ғасырда грек ғалымы Птоломей «География» еңбегінде: «Қарлұқтар — Алтайды мекендейтін халық» деп жазады.
Қытай деректері
«Таншу» әулеттік хроникасында Бұлақ руының Алтай тауының баурайын мекендегені айтылады. Қарлұқтар түрік тілдес тайпалардың бірі ретінде аталады: бұлақ, жікіл, ташлық.
Араб-парсы деректері
Әл-Марвази — араб тарихшысы — қарлұқтарды ежелгі түріктер ретінде сипаттайды.
Құрамы және шаруашылығы
Қарлұқ бірлестігіне енген тайпалар
Қарлұқ құрамына тоғыз тайпа енген: үш жікіл, үш бескіл, бұлақ, көкеркін, тухси. Сондай-ақ деректерде лазана және фаракия рулары аталады.
Шаруашылықтың негізгі түрлері
- Жартылай көшпелі және жартылай отырықшы мал шаруашылығы
- Отырықшы егін шаруашылығы
IV. Бекіту
«Бағдаршам» және топтастыру
Оқушылар берілген тұжырымдарды дереккөздермен сәйкестендіріп, дұрыстығын бағалайды.
Тұжырымдар
- Қарлұқтар Алтайды мекендеген халық.
- Қарлұқ құрамына тоғыз тайпа енген.
- Қарлұқтар — ежелгі түріктер.
- Бұлақ руы Алтайды мекендеген.
Сәйкестендіру (дереккөздер)
- Араб-парсы дерегі
- Қытай дерегі
- Әл-Марвази — араб тарихшысы
- Птоломей — «География» еңбегі
Тарихи сынақ хат
Бос орындарды толтыру арқылы негізгі деректерді нақтылау.
- Қағанаттың орталығы — ... қаласы болды.
- Қарлұқтар елінде ... қала мен қоныс бар.
- Қарлұқтарда аталар зиратының басына ... тастан жасалған ... мүсіндер қою кең таралған.
- Қашқардың түрік билеушілері ... жылы ... қаласын басып алып, Қарлұқ қағанатын талқандады.
Венн диаграммасы
Қарлұқ қағанатын басқа ерте ортағасырлық мемлекеттермен салыстыру: ортақ белгілер, ерекшеліктер, тарихи рөл.
V–VII. Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Қорытындылау
Қарлұқтардың қоныстануы, саяси жағдайы, шаруашылығы мен мәдениеті бойынша негізгі тұжырымдарды жинақтау.
Бағалау
Қатысу белсенділігі, дәлелдеу сапасы, дереккөздерді қолдану және тапсырмаларды орындау нәтижесі бойынша бағалау.
Үйге тапсырма
- §25 тақырыпты оқу.
- Ойтолғаныс: «Менің Қарлұқ қағанатына барғанда көргендерім…» тақырыбында эссе жазу.