Генетикалық психология
Мақсат және зерттеу нысаны
Бұл мәтіннің мақсаты — генетикалық психология тұрғысынан адам дамуы мен интеллекттің қалыптасуын түсіндіру, сондай-ақ осы бағытқа қатысты негізгі тұжырымдарды жинақтау. Негізгі назар швейцариялық психолог және ғалым Жан Пиаже еңбектеріне аударылады: ол генетикалық психологияның іргесін қалаушылардың бірі әрі бала интеллектісінің дамуын зерттеуде әлемдік психологияға елеулі үлес қосқан тұлға.
Негізгі сұрақ
Интеллект қалай пайда болады және ол онтогенезде қалай дамиды?
Зерттеу фокусы
Баланың таным әрекеті, ойлау құрылымы, даму кезеңдері және оларды түсіндіретін механизмдер.
Пиаже және жүйелі талдаудың рөлі
М.Т. Ярошевский Пиаже еңбектерін сипаттай отырып, оның психологиялық құбылыстарды жалпы ғылыми қағидаларға сай жүйелі талдау арқылы қарастырғанын атап өтеді. Пиаже құбылыстарды сипаттаумен шектелмей, олардың пайда болу шарттарын, дамуын, табиғатын және қызмет ету заңдылықтарын түсіндіруге болатын тұғырларды айқындауға ұмтылды.
Негізгі ұстаным
Генетикалық әдістер — психиканың қалыптасуын оның шығу тегі мен даму логикасы арқылы түсіндіруге бағытталған әдістемелік-психологиялық принциптер жиынтығы.
Пиаже үшін ғылыми зерттеудің бастапқы нүктесі — баланың интеллекті қалай қалыптасатынын байқау және сол арқылы ересек адамның интеллект табиғаты мен қызметін тереңірек ұғыну. Оның пайымдауынша, таным құрылымдарын түсіндіру — жекелеген фактілерді жинаудан гөрі, механизмдердің қалай жұмыс істейтінін ашуды талап етеді.
Субъект–объект өзара әрекеті және интеллекттің тууы
Пиаже талдауында интеллект пен психика оқшау «ішкі әлем» ретінде емес, индивидтің қоршаған ортамен тұтас өзара әрекетінде қарастырылады. Бала үшін «объект» дайын күйінде берілмейді: ол белсенді әрекет нәтижесінде айқындалып, танымның мазмұны біртіндеп нақтыланады.
Даму логикасы
Даму субъект пен объектінің өзара ықпалы тереңдеген сайын күрделенеді.
Мақсат қою
Субъект әрекеттің жеңіл/қиын тәсілдерін ажыратып, саналы мақсатқа сай талаптарды қалыптастырады.
Таным негізі
Интеллект — тірі организм қасиеттерінің ортадағы материалдық үдерістермен ұштасуынан туатын бейімделу мүмкіндігі.
Пиаже ұзақ жылдық зерттеулер нәтижесінде психикалық процестердің барлығы тек «интеллектуалдық» сипатқа ғана тірелмей, адамның белсенділігі мен әрекетіне сүйенетін ерекше құрылымдар екенін қорытындылады.
Ассимиляция және аккомодация: дамудың өзегі
Пиаже интеллект құрылымын жалпы биологиялық түсінікпен байланыстыра отырып, дамудың негізінде екі өзара тәуелді үдеріс бар екенін көрсетті: ассимиляция және аккомодация.
Ассимиляция
Организм немесе мінез-құлық жаңа тәжірибені өзіндегі бар «сызбаларға» (қалыптасқан әрекет тәсілдеріне) сәйкестендіріп қабылдайды.
Аккомодация
Организм орта талабына бейімделу үшін өз сызбаларын өзгертіп, қайта құрады.
Түйін
Интеллект дамуы — ассимиляция мен аккомодацияның бірлігі. Осы екі акт арқылы организм қоршаған ортаға икемделіп, таным құрылымдарын жетілдіреді.
Ерте еңбектер және баламен сұхбат әдісі
Пиаженің алғашқы еңбектері 1920-жылдардан бастап жарық көрді: «Баланың сөзі мен ойлауы» (1923), «Пікір және ой қорытынды» (1924), «Баланың әлем туралы түсінігі» (1926). Ярошевский бұл кезеңдегі зерттеулерде Пиаже балалармен еркін әңгімелесу тәсілін кең қолданғанын, қысқа әрі нақты сұрақтар арқылы баланың ойлау ерекшелігін ашуға болатынын жазады.
Сұрақ қою үлгілері
- Желдің, судың, бұлттың қозғалуына не себеп?
- Түс (түс көру/түстер) қайдан пайда болады?
- Қайық неге жүзеді?
Мұндай сұхбаттарда балалардың пайымын анықтау әрдайым оңай болмағандықтан, зерттеуші түсіндіру мен нақтылау тәсілдерін біріктіріп қолданады. Осы ерекшеліктерді талдай келе, Пиаже баланың танымында өзіндік эгоцентризм болатынын атап өтеді: бала көбіне объективті мен субъективтіні шатастырып, өз әрекетін заттар дүниесімен тікелей байланыстыра түсіндіруге бейім келеді.
1930–1940-жылдар: құрылымды сипаттау және «сақталу» ұғымы
1930-жылдары Пиаже зерттеулерінде жаңа кезең басталып, интеллект құрылымын сипаттауда логикалық-математикалық аппаратқа сүйену күшейді. Ол бала ойлауының мазмұнын ғана емес, ойлау операциялары мен олардың даму кезеңдерін де айқындауға тырысты.
1941 жылы (А. Шеминская еңбектеріне сүйене отырып) Пиаженің «Баладағы сан ұғымының генезисі» еңбегі және сол жылы Б. Инельдермен бірлескен «Балада мөлшер (сандық) ұғымының дамуы» атты жұмысы жарық көрді. Бұл зерттеулердегі өзекті мәселе — баланың кейбір қасиеттердің сақталуын (консервация) қалай түсінетіні: көлем, масса, салмақ туралы ойлаудың қалыптасуы.
Сақталудың біртіндеп қалыптасуы
8–10 жас
Масса сақталуын түсіну
10–12 жас
Салмақ сақталуын түсіну
12+ жас
Көлем сақталуын түсіну
Пиаже бала интеллектісін бақылау арқылы ересек адамның интеллект табиғаты мен қызметіне қатысты қорытынды жасауға болады деп есептеді. Бұл — генетикалық тәсілдің ғылыми психологиядағы мүмкіндігін көрсететін маңызды тұжырымдардың бірі.
Сын және шектеулер
Мәтінде Пиаженің тұжырымдарына қатысты сын да беріледі. Ең ірі кемшілік ретінде баланың тұтас дамуын толық ескермей, интеллектуалдық өсудің негізгі тетігін көбіне интеллекттің өз ішінен іздеуі көрсетіледі. Сонымен қатар, сананы дамытушы факторлар арасында қоғамдық-тарихи әрекет пен әлеуметтік ортаға жеткілікті орын берілмегені айтылады.
Әлеуметтік факторлардың бағалануы
Интеллект деңгейлерінің бірінен келесісіне өтуде оқудың, қарым-қатынастың және әлеуметтік-қоғамдық ықпалдың маңызы жеткілікті дәрежеде бағаланбағаны атап өтіледі.
Дамудың адамгершілік өлшемі
Ойлау қабілеті өздігінен кемелденбейді; ол адамның өмірлік тәжірибесімен, тәрбиемен және адамгершілік қатынастарымен шыңдалып отырады деген көзқарас беріледі.
Қорытынды ой
Пиаже генетикалық психологияда интеллекттің құрылымы мен даму механизмдерін айқындауға қуатты әдіснамалық негіз қалады. Дегенмен, тұлғаның қалыптасуында оқыту мен әлеуметтік-мәдени факторлардың рөлін кеңірек қамту — бұл бағытты толықтыра түсетін маңызды талап ретінде көрсетіледі.