Көтерілістің барысы
Қазақстан тарихы • 8-сынып
§10. 1837–1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс
Сабақтың мақсаты
Ресей империясының ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы отарлық саясатына қарсы Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың мәнін түсіндіру; көтерілістің жеңілу себептері мен тарихи маңызын ашып көрсету.
Дамытушылық міндеттер
Себептерін, қозғаушы күштерін және мақсатын кесте арқылы талдау; салыстыру; өз пікірін дәлелдермен тұжырымдау дағдысын дамыту.
Тәрбиелік мәні
Туған тарихтың маңызды оқиғаларын терең ұғып, одан тағылым алатын, ұлтжанды тұлға қалыптастыру.
Қолданылатын әдістер мен көрнекіліктер
Әдістер
- Түсіндіру
- Кестелермен жұмыс
- Картамен жұмыс
- Венн диаграммасы
- Тест және сұрақ-жауап
Көрнекіліктер
- Карта
- Слайд
- Электронды оқулық
- Әдістемелік журнал
Кенесары Қасымұлы: тұлға және тарихи миссия
Кенесары Қасымұлы — саясаткер, мәмілегер, батыр, ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы, Абылай ханның ісін жалғастырған және қазақ қоғамындағы соңғы хан ретінде танылған тұлға. Ол патша үкіметінің отарлық қысымын алдымен бейбіт жолмен тоқтатуға тырысып, Қазақстандағы ресейлік әкімшілік өкілдеріне бірнеше мәрте хат жолдап, тартып алынған қоныстарды қайтаруды талап етті.
Кілт ұстаным
Алдымен келіссөз, нәтиже болмаған жағдайда — қарулы қарсылық.
Тарихи орны
Үш жүзді қамтыған тұңғыш ірі көтерілістің жетекшісі.
Негізгі қарсы тараптар
Ресей империясының отарлық саясаты және Қоқан-Хиуа қысымы.
Көтерілістің себептері, мақсаты және қозғаушы күштері
Себептері
- Қоқан және Хиуа қысымы: ХІХ ғасырдың 20-жылдарында Ұлы жүздің бір бөлігі мен Кіші жүздің оңтүстігі Қоқан бектерінің ықпалында болды. Хиуа хандығы шекті, табын, төртқара, байұлы руларына қысым көрсетіп, Сыр бойына бекіністер салып, ел тыныштығын бұзды.
- 1822 жылғы «Жарғыдан» кейінгі отарлау: жазалау шаралары күшейіп, қазақтарды ата қоныстан ығыстыру және тонау саясаты жүргізілді.
- Қасым әулетіне қысым: Саржан Қасымұлы 1836 жылы Қоқан ханының қолынан қаза тапты. Кенесарының әкесі Қасым және Есенгелді де азаттық жолындағы күресте Ташкент билеушілерінің қолынан қаза тапты.
Мақсаты
Негізгі мақсат
Қазақстанның Абылай хан тұсындағы аумақтық тұтастығын қалпына келтіру және Ресей құрамына енбеген жерлерді сақтап қалу.
Отарлауды тоқтату
Қазақ жерін бекіністер мен округтік басқару арқылы отарлауды тоқтатуға ұмтылу.
Қос мақсат
Қоқан езгісіндегі қазақтарды азат ету және Ресейдің озбырлығын тежеу.
Қозғаушы күштері
- Қазақ шаруалары (негізгі күш)
- Егіншілер
- Старшындар
- Сұлтандар
Қамтылған аймақ
Көтеріліс үш жүзді түгел қамтыды.
Кіші жүз
шекті, тама, табын, алшын, шөмекей, жаппас
Ұлы жүз
үйсін, дулат және басқа рулар
Қатысушылар құрамы
Көтеріліске әртүрлі ұлт өкілдері қатысты: қазақ, орыс, өзбек, қырғыз және т.б.
Батырлар
Ағыбай, Иман, Жоламан Тіленшіұлы, Бұқарбай, Бұғыбай, Аңғал, Жеке, Байсейіт, Сұраншы батыр және басқалар.
Тарихи маңызы
Бұл қозғалыс халықтың ұлттық сана-сезімінің өскенін және отаршыл саясатқа қарсы біріккен қарсылықтың кең ауқымға шыққанын дәлелдеді.
Кенесарының патша өкіметіне хаттары: негізгі ойлар
Жер мәселесі және бекіністер
«Біздің ата-бабамыз бізге мұра етіп қалдырған Есіл, Нұра, Ақтау, Қарқаралы, Қазылық, Жарқайын, Обаған, Тобыл, Құсмұрын төңірегі және Жайыққа дейінгі жерлер патшаның тұсында бізден тартып алынып, ол жерлерге әскери бекіністер салынды. Бұл әрекет халықты барынша ашындырып отыр және қазіргі тіршілігімізге де, болашағымызға да зор қауіп төндіреді».
Бейбіт өмірге ұмтылыс
Орынбор генерал-губернаторына жазған хаттарында Кенесары қазақтардың егін егу, аң аулау және басқа да бейбіт кәсіптермен айналысқанда ғана тыныш өмір сүре алатынын айтады.
Сондай-ақ ол патша әкімдерін достық пен татулыққа шақырып, ынтымақтастықтың екі тарапқа да пайдалы екенін ескертеді.
Қарулы күреске көшу
«1825 жылдан 1840 жылға дейін патша өкіметінің әскерлері ауылдарымызды 15 рет шапты. Сондықтан біз қысымға, талан-таражға, кісі өлтіруге шыдай алмай, амалсыз көшіп-қонып жүрдік. Бірақ олар бәрібір тыныштық бермеді. Сол себепті мен, Кенесары Қасымұлы, қаруланып алып, ұлы күресті бастауға аттандым».
Ағалары мен әкесі қаза тапқаннан кейін, Кенесары 1836 жылдан бастап қозғалыстың жетекшісі ретінде айқын көрінді.
Көтерілістің барысы: негізгі кезеңдер
Хронологиялық оқиғалар
-
1837, қараша
Петропавлдан шыққан Ақтау бекінісінің казактарына алғаш рет шабуыл жасалды.
-
1838, 26 мамыр
Ақмола бекінісіне шабуыл жасалып, бекініс өртелді.
-
1838, күзінен
Қозғалыс Кіші жүзге тарады; би Жоламан Тіленшіұлы қосылды.
-
1841, тамыз
Ташкентке бағытталған жорық жұқпалы аурудың таралуына байланысты тоқтатылды.
-
1845, қазан–қараша
Созақ, Жаңажүлек, Қорған бекіністері алынды.
-
1847, сәуір
Кенесары 10 мың қолмен қырғыз жеріне кірді.
-
1847
Майтөбе түбіндегі шайқаста Кенесары 32 сұлтанмен бірге қаза тапты.
Патша өкіметінің қарсы шаралары
| Жыл | Шара / оқиға |
|---|---|
| 1842 | Орынбор генерал-губернаторы Обручев әскер жіберді; Сібірден Сотников тобы аттанды. |
| 1842 | І Николай старшина Лебедевтің 300 казактан тұратын тобын жіберуге келісім берді. |
| 1843, 27 маусым | Сұлтан Жантөреұлы, Айшуақұлы, полковник Герн, Бизанов бастаған 5 мыңдық топ ұйымдастырылды. |
| 1843 | Көтерілісшілер Жантөреұлы тобын қоршап, 44 сұлтанды мерт қылды. |
| 1844–1845 | Ырғыз және Торғай өзендері бойында бекіністер салынды. |
| 1847, 21–22 шілде | Кенесарыға қарсы күрестегі дәрменсіздігі үшін войсковой старшина Лебедев Орынборға шақырылып, сотқа берілді. |
Кенесарыға қойылған талаптар
- Белгіленген шектеулі аумақта ғана көшіп-қону.
- Соғыс қимылдарын толық тоқтатып, Ресейге бағыну.
- Қылмыстық істерді қарауға рұқсат бермеу.
- Орынбор ведомствосына қарайтын қазақтардың барлығы 1 сом 50 тиын түтін салығын төлеуі.
Сарыарқадан Ұлы жүзге бет алу: стратегиялық ой
Кенесары қозғалыстың тірегін күшейту үшін Сарыарқадан Ұлы жүзге қарай бет алып, Қоқан езгісіндегі қазақтарға дербестік алуға көмектесуді және жаңа тірек қалыптастыруды көздеді.
Көтерілістің жеңілу себептері
- Ішкі саяси алауыздық: Ресей билеушілерінен жеңілдіктер алған ақсүйектердің бір бөлігі орталықтанған феодалдық мемлекет құруға мүдделі болмады.
- Руаралық қайшылықтар: ортақ мақсатқа жұмылуды әлсіретті.
- Қатал шаралар: Кенесарының өзін қолдамаған ауылдарға қатаңдық көрсетуі қолдаушылардың бір бөлігін алыстатты.
Сабақты бекіту: сұрақтар мен тапсырмалар
Бекіту сұрақтары
- Кенесары Қасымұлы көтерілісінің басты себептері неде?
- Кенесарының Қоқан және Бұқар хандықтарымен байланысы қандай болды?
- Кенесары хандығының құрылымы мен ХVI–ХVII ғасырлардағы Қазақ хандығын салыстырыңдар.
Салыстыру және деңгейлік жұмыс
«Сырым мен Кенесары көтерілістері»
Венн диаграммасы арқылы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау.
Деңгейлік тапсырмалар
Берілген тапсырмалар арқылы себеп–мақсат–нәтиже байланысын дәлелдермен көрсету.
Үйге тапсырма
- §10 — оқу және мазмұнын түсіндіріп айту.
- Кенесары Қасымұлы туралы қосымша мәліметтер оқып келу.
- Тест жұмысына дайындалу.
- «Тәуелсіздік — тірегім» тақырыбында эссе жазу.