Тоғас хан

Мерейтой мәні және тарихи әділет

Елбасының бастамасымен тойланғалы отырған Қазақ хандығының 550 жылдық мерекесін шын мәнінде ғасыр тойы деуге болады. Осындай мерейтой қарсаңында Қазақ хандығының керегесін керіп, уығын қадасқан, ел бірлігін нығайтуға үлес қосқан тарихи тұлғалар да лайықты бағасын алуға тиіс.

Ежелгі дәуірлер сабақтастығы: бірлік бар жерде — береке

Бабақазақ дәуірін сақтар заманымен, ал Атақазақ дәуірін құдіретті ғұндар мен айбынды түрік қағанаты кезеңімен сабақтастыруға болады. Одан кейін де қазақ жерінде Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қыпшақ, Қарахан секілді қуатты мемлекеттер құрылып, бірер ғасырда ыдырап отырған. Олардың құлауына көбіне сыртқы жаудан гөрі ішкі ұрыс-керіс пен тақ үшін талас көбірек әсер еткен.

Соңғы ірі бірлестіктердің бірі — айбынды Найман мемлекеті. Құдіретін арттырған Инанш Білге қаған дүниеден өткен соң, екі ұлы — Таян мен Бұйрық — таққа таласып, елді екіге бөлді. «Бөлінгенді бөрі алады» дегендей, наймандар Шыңғыс ханға оңай олжа болды.

Жалпы, Шыңғыс ханға дейін қазақ жерін ешкім толық жаулап алған емес. Ал империя ыдырағаннан кейін де бұл өлкеде бірнеше мемлекеттік құрылым пайда болып, ішкі себептермен әлсіреп, ыдырап отырған.

Қазақ ордасы неге сақталды?

Қазақ ордасымен қатар құрылған Ноғай ордасы әміршілер мен билердің өзара тартысы салдарынан әлсіреп, ақырында: «Бас-басыңа би болсаң, Балқан тауға сыймассың» деген сөзді еске салатын тағдыр кешті — халқы әлемнің төрт бұрышына шашырады.

Біздің бағымызға қарай, Қазақ ордасы ең алдымен Керей сұлтан мен Жәнібек сұлтанның таққа да, баққа да таласпай, бірін-бірі қолдап, ел бірлігін жоғары қойған даналығының арқасында сақталып, бүгінгі дәрежеге жетті.

Тұрсын хан бүлігі және Есім хан дәуіріндегі ауыр шешімдер

Қазақ хандығы нығайғаннан кейін де сыртқы қауіппен қатар ішкі қатер сейілген жоқ. «Іштен шыққан жау жаман» дегендей, бір сәтте-ақ аймақ бөліп алып, өз білгенін жүргізуге бейім сұлтан-әмірлер әрдайым болған. Солардың бірі — Тұрсын хан бүлігі.

1613 жылы қазақ ұлыстарын екіге бөліп, Ташкентте өз билігін орнатқан Тұрсын хан Есім ханға қарсы 14 жыл күрес жүргізген. Белгілі жазушы Мұхтар Мағауин деректеріне сүйенсек, Тұрсын хан кемінде жүз мың әскер шығара алатын деңгейде болған.

Есім хан елдің шығысында жоңғарларға қарсы жорықта жүргенде, Тұрсын хан Түркістанға шабуыл жасап, ел ішін бүлдірген. Екі жақтың ақтық шайқасы бірнеше күнге созылғаны айтылады. Жеңіске жеткен Есім хан Тұрсынды қолдаған Қатаған тайпасын аса қатал жазалаған. Бұл оқиға елдік құрылымға ауыр із қалдырды: іргелі жұрттың тұтқасын ұстаған сегіз ұлыстың екеуі күйреді. М. Мағауин осыдан кейін қазақ қауымын «алты алаш» атауы орнықты деген пікірді келтіреді.

Тоғас батыр туралы деректер және «хан тұқымы» мәселесі

Бір рулы ел есімін иеленіп отырған Жәнбике ананың да осы қатардан екені күмәнсіз: оның Назар батырға бұйырғанын ауызша да, жазбаша да деректер растайды. Назар — Байыстың шөбересі. Ал Жұмық, Тоғас, Мәмбет те шөбере жиендер. Заманлас, төңіректес болған соң, тізе қосып жауға бірге шапқаны заңды.

Соғыста ерлік көрсеткеннің бәріне сый-сияпат жасалады, бірақ «хан» атағы екінің біріне беріле бермейді. Батыр бабаларымыз даңқты Жалаңтөс баһадүрмен замандас болып, бірлесіп қимылдағаны жөніндегі ишараны Несіпбек Айтовтың «Жалаңтөс» поэмасынан да ұшыратуға болады. Онда Есім ханның әмірімен Тоғас батырдың Тұрсын ханның басын алғаны толғанады.

Тарихи атақтар: хан, әмір, би

Түркі тектес тайпалардан шығып ел билеген, қол бастаған, тіпті мемлекет құрған ірі тұлғалардың бәріне бірдей «хан» атауы қосыла бермеген. Мәселен, Моғолстанның негізін қалаған Полатшы әмірге кейін «ұлыс бегі» атағы берілген; Ноғай ордасын құрған Едіге би «әмір» дәрежесімен белгілі; 35 жылда 37 мемлекетті бағындырған Ақсақ Темір де «әмір» атауын қанағат тұтқан.

Шежіре ізі: Тоқтарқожа және Сәдібек хан

Тоғас бабаның арғы тегі жөнінде шежірелерде: «Атамыз Тоқтарқожа Сәйбек ханнан…» деген жолдар кездеседі. Қырықмылтық Сүлеймен бидің шежіресінде де: «Тарихты енді айтамын Тоқтарқожа, Сәдібек хан баласы тегі таза» деген шумақ бар. Бұл деректер Тоқтарқожа бабаның тегін хан әулетімен сабақтастырады.

Қабанбай батыр тарихын ұзақ жылдар зерттеген Камал Әбдрахманов шежіреде Шайбан, Сайбақ, Сәйбек деп айтылып жүрген ханның шын есімі Сәдібек болуы мүмкін деген тұжырым айтады. Ол өз пікірін былай сабақтайды: Қаракерей Қабанбай 1724 жылы Түркістанда хан сайланған — бұл факт; оның немере атасы Тоғас та хан сайланған; әрі қарай шежіре мақұлдайтын тағы тоғыз хан бар.

Тоқтарқожаның бір ұлы Мәмбеттің немересі Қабанбайға Абылайдың «Хан батыр» атағын беруі — оның ерлігімен қатар, тегіне көрсетілген құрмет болуы да ықтимал. Тоғас бабамыз хандық құрамындағы ұлыстар мен аймақтарды билеген хандардың бірі болуы мүмкін.

Найман тарихы, Күшлік хан және көші-қон толқындары

Найман хандығы екіге бөлінген соң, Шыңғыс хан оларды біртіндеп талқандады: 1204 жылы Таян хан бастаған далалық наймандар толық жеңіліс тапты. Монғолдардан ығысқан Таянның ұлы Күшлік хан 1208 жылы Жетісуға келіп, Қарақидандар билігін құлатып өз мемлекетін құрған. Бұдан қауіптенген Шыңғыс хан Жебе ноян бастаған әскер жіберіп, Күшлік ханды қайта жеңді. Күшлік аз ғана қолмен Таулы Бадахшанға дейін шегініп барып, сонда қаза тапты.

Камал Әбдрахмановтың айтуынша, монғолға қарсы ұзақ күресіп, соңына дейін ерген найманның негізгі тобы — қара наймандар. Шежірелерде найман хандарының осы қара найманнан шығатыны да айтылады. Байыс би тұсында өзге жұрт құрамында қалып қойған наймандардың ірі топтары қайтадан қазақ наймандарына қосылғаны туралы деректер бар.

Аңыз-шежірелерде Тоқтарқожа, Толымқожа, Қойшыаға сияқты аталардың келіп қосылуы, ақнайманның табылуы, Байғана мен Болатшы руларының қосылуы тәрізді оқиғалар айтылады. Бұлардың кездейсоқ емес екені аңғарылады: Байыс баба тарап кеткен найман тайпаларын біріктіруге жүйелі түрде күш жұмсаған болуы ықтимал. Мұны бүгінгі «Нұрлы көш» сияқты бағдарламалармен салыстыруға да болады.

Байыс бидің дәуірі және әлеуметтік салмақ

Бұл жерде «байдың жылқысы» біз ойлағандай бір-екі табын емес, он мыңнан да асып жатуы мүмкін екенін ескерген жөн. Мұндай шаруашылықты басқару, жаудан, жұттан, ұры-қарыдан қорғап, аман сақтау — үлкен іскерлікті қажет етеді. Оның үстіне сол кездегі билер атқарушы билікті де, саяси-құқықтық билікті де қатар жүргізген, хан-сұлтандармен терезесі тең аймақ басшысы деңгейіндегі тұлғалар болған.

Демек, Байыс би қызын тегі белгісіз, жай ғана жылқышыға бере салуы күмәнді. Камал Әбдрахмановтың пікірінше, Тоқтарқожаның ұлы Бәйжігіт те, оның балалары Жұмық, Тоғас, Мәмбет те Байысқа, жалпы Қаракерейге жиен болғанымен, «Найманға жиен емес». Ал олардың арасынан хан сайлануы — аса текті әулеттен тарағанын аңғартады.

Қорытынды: Тоғас хан тұлғасын тану — елдікке қызмет

Бәйжігіттің арғы бабалары «қожа» да, «сарт» та емес, найманның ұлы ханы Инанш Білге қаған төңірегінен тарайды деген тұжырым шындыққа жақын көрінеді. Тоқтарқожаның ұлы Бәйжігіттің қабырғалы би болғаны, оның ұлдары Жұмық, Тоғас, Мәмбет те елге тұтқа еңселі тұлғалар болғаны, Есім хан жағында болып қол бастаған батырлар әрі ел бастаған билер екені жөніндегі деректер бір-бірін толықтырады.

Олар ел бірлігін сақтауға, Қазақ хандығын нығайтуға өлшеусіз үлес қосқан ірі қайраткерлер болғандықтан, Қазақ хандығының 550 жылдық мерекесі қарсаңында лайықты бағасын алуға тиіс. Тоғас хан туралы әңгіме алдағы уақытта тың деректермен әлі де толықтала береді деген сенім бар.