Қажымұқан Мұңайтпасұлы (1871 - 1948) - қазақтың әлемге әйгілі балуаны, классикалық күрестің асқан шебері
Балалық шағы және алғашқы даңқы
Қажымұқан Мұңайтпасұлы ауылдағы той-томалақ, жиындарда күреске ерте араласады. Кішкентай кезінен-ақ өз қатарластарын ғана емес, ересек жігіттерді де жыға бергендіктен, ел ішінде «бала балуан» атанып кетеді.
Аңызға айналған оқиға
Оның алып күш иесі ретінде алғаш кең танылуы О. Масляков есімді орыс саудагерінің үйінде жалшылықта жүрген кезінен басталады. Бір боранды күні даладан шөп әкеле жатқанда, шанасы қарға тіреліп, аты тарта алмай қалады. Қажымұқан шананың артынан бар күшімен итерген сәтте шана қозғалып кетіп, қалжыраған ат астында қалып мерт болады. Өзге амал қалмаған соң, ол аттың денесін шөптің үстіне шығарып тастап, өзі ат орнына жегіліп, шананы қалаға дейін сүйреп әкеледі.
Бұл ерлік қала тұрғындары арасында тез таралып, Қажымұқанның аты аңызға айналады.
Кәсіби балуандық жолының басталуы
Қажымұқанның кәсіби балуан ретінде қалыптасуы Омбы қаласында өткен балуандар чемпионатында орыстың атағы жер жарған тәжірибелі балуаны Иван Злобинмен кездесуден бастау алады.
Петербург мектебі
Кейін ол Петербургте бүкіл Ресейге «Ваня ағай» атымен танылған Иван Лебедевтің балуандар мектебінде тәрбиеленеді. Осы кезеңде ол цирк өнерін көрсетуге де машықтанады.
Аренадағы есімі
1908 жылы күрестен әлем чемпионы Георг Лурихтің ұйымдастыруымен өткен чемпионаттарға қатысып, аренаға «Ямогата Муханура» деген атпен шығады.
Әлемдік аренадағы жетістіктері
Бұдан кейін Қажымұқан бірнеше қалада өнер көрсетіп, талай рет жеңіс тұғырына көтеріледі. Ол Оңтүстік Американың қалаларын аралап, халықаралық жарыстарға қатысады. Варшавада өткен дүниежүзілік чемпионатта кіші алтын медальмен марапатталады.
«Қажы» атағының берілуі
Түрік еліне барған сапарында жергілікті жұрт оның белдескен балуандардың бәрін жыққан қайратына риза болып, «Қажы» деген атақ береді. Бұрын азан шақырып қойылған есімі Мұқан болса, осыдан кейін ол Қажы Мұқан атанып, бұл есім бүкіл өміріне қалады.
1913 жылғы Троицк чемпионаты
1913 жылы Троицк қаласында халықаралық деңгейдегі ең ірі чемпионаттардың бірі өтеді. Қажымұқан бұл сайыста он сегіз балуанмен күресіп, олардың барлығын да жеңеді.
Қуғын-сүргін кезеңі және қоныс аудару
Большевиктер билікке келіп, Алашорда үкіметін құлатып, басшыларын қудалай бастаған тұста Қажымұқан да қысым көреді. Жергілікті белсенділердің озбырлығы үдей түскен соң, ол елдің оңтүстігіне қоныс аударуға мәжбүр болады.
Түйін
Қажымұқан Мұңайтпасұлының ғұмыры — ауылдағы күрес өнерінен басталып, халықаралық ареналарға дейін көтерілген қайрат пен шеберліктің жолы. Оның есімі халық жадында балуандық өнердің биік өлшемі ретінде сақталды.