Ыдыс - аяққа қатысты ырым - тыйымдарЫдыс - аяқ

Ыдыс-аяққа қатысты ырым-тыйымдар

Қазақ халқында ыдыс-аяқ пен қап-жабдыққа байланысты салт-дәстүр, әдет-ғұрып, сенім-наным, ырым-тыйымдар өте көп. Ыдыс-аяқ — ас ішетін қасиетті бұйым ретінде қастерленіп, ерекше құрметтеледі. Бұл тыйымдар бір жағынан тазалық пен қауіпсіздікті сақтауға үндесе, екінші жағынан береке мен ырысты қадірлеудің белгісі саналады.

Пышақ туралы тыйым

Пышақтың жүзін жоғары қаратып, шалқасынан жатқызбайды. Халық түсінігінде мұндай әрекет — үйге жайсыздық шақырады деген ырым. Сондай-ақ «пышақ шалқасынан жатпасын» деген ескерту тәртіп пен ұқыптылыққа да тәрбиелейді.

Асты жабық ұстау — тазалық пен сақтық

Ашық қалған тағамды жеуге болмайды. Халық ұғымында ашық қалған асты «жын-шайтан жалап кетеді» деп түсіндірген. Сонымен бірге, бұл — тағамның бүлінуінен сақтандыру.
Су құйылған немесе тағам салынған ыдыстың бетін ашық қалдырмайды. Ашық ыдысқа улы жәндіктер түсіп кетіп, су мен тағамды бүлдіреді деген түсінік бар.

Қонақ кәде және ыдысқа қатысты әдеп

Көрші тамақ әкелсе, ыдысын бос қайтармайды. Бос қайтару — көргенсіздік саналған. Сондықтан ыдысқа дәм салып, ықылас білдіреді.
Қонаққа кетік кесеге шай құймайды. Бұл қонақты құрметтемеу, көңіл бөлмеу деп есептеледі.

Қазан, кесе, табақ: береке ұғымы

Қазанды ашық қалдырмайды. Халық сенімінде ашық қалған қазанды «жын-шайтан жалап кетеді» дейді. Түп мағынасы — асты қор қылмау, берекені сақтау.

Қазанды төңкермейді. «Ырыс-несібе кетеді» деген ырым бар — дастарқанның ырысын төңкермеудің белгісі.

Ас ішкен ыдысты төңкеріп қоймайды. Бұл «ырысың таусылды» дегенді білдіреді деп жорамалдайды.

Ошақты да, ыдысты да аттамайды. Ошақ — үйдің берекесі, ал ыдыс — асқа қатысты киелі дүние деп қараған.

Ішу мәдениеті және ыдыс таңдауы

Ішіндегісі көрінбейтін ыдыстан ішпейді. Көбіне ақ шыныдан жасалған ыдысты жөн санаған — бұл тазалық пен сенімділіктің нышаны.
Су ішерде аздап төгіп жібереді. Бұл кей жерде «тассын, тасысын» деген ырыммен байланыстырылып, жақсылық шақыру ретінде айтылады.
Мыс және қола ыдыстарды тамаққа қолданбайды. Мұндай ыдыста тағам тез бұзылады деп есептеген; бұл да тәжірибеден шыққан сақтық қағидасы.

Пышақ сыйлау және тұрмыстық сенім

Пышақты жақын адамға сыйламайды. «Араға кесір түседі» немесе «пышақтасып қалады» деген түсінік бар. Сол себепті кей өңірде пышақты «сатып алғандай» болу үшін тиын ұстатып береді.

Пышақ шалқасынан жатса, мал пышаққа ілінеді. Бұл да — қауіптен сақтандыруға, құралды дұрыс қоюға шақыратын тыйым.

Халық болжамы

Ыдыс түбіндегі ас біреудің кесе-аяғына құйылғанда дәл толса, сол адамның жары сұлу болады деген ырым айтылады.