Біліміңді байқап көр. Орыс тілінде
7-сынып қазақ тілі: «Зат есімнің сөйлемдегі қызметі» сабағының жоспары
Бұл сабақта зат есімнің сөйлем ішіндегі атқаратын қызметтері жүйелі түрде қайталанып, мысалдар арқылы дәлелденеді. Сабақ құрылымы «Ашық журнал» форматына негізделіп, әр бөлім журнал парақтары ретінде ашылады.
Сабақтың тақырыбы
Зат есімнің сөйлемдегі қызметі
Сабақтың әдістері
- Ой қозғау
- Топтастыру
- Сұрақ-жауап
- Деңгейлік тапсырмалар
- Топтық жұмыс
Көрнекіліктер
- Плакат-сызбалар
- Үлестірмелі қағаздар
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Зат есімнің сөйлемдегі қызметін түсіндіру; зат есім тақырыбы бойынша білімді бекітіп, жетілдіру.
Дамытушылық
Оқушылардың сөйлеу мәдениетін дамыту, шығармашылық қабілетін арттыруға ықпал ету.
Тәрбиелік
Тілге қатысты мысалдар арқылы туған тілді сүюге, қадірлеуге тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру бөлімі
- Сәлемдесу.
- Оқушыларды сабаққа даярлау.
2) Сабақ құрылымымен таныстыру: «Ашық журнал»
Сабақ «Ашық журнал» сабағы ретінде ұйымдастырылады. Журналдың әр парағында жеке тақырып беріліп, сол парақты аша отырып тапсырмалар орындалады.
1-парақ
Қайталау – оқу анасы
2-парақ
Жаңа сабақ құпиясы
3-парақ
Кітап – досың, ақылшың
4-парақ
Білімді мыңды жығар
5-парақ
Жеті жұрттың тілін біл
6-парақ
Біліміңді байқап көр
Сыныпты деңгей бойынша орналастыру
- 1-қатар: Белсенділер
- 2-қатар: Алғырлар
- 3-қатар: Талапкерлер
Ескерту: сабақ барысында тілге қатысты мысалдар кеңінен қолданылады.
3) «Қайталау – оқу анасы»
Өткен тақырыптарды бекіту және үй тапсырмасын тексеру кезеңі. Әр қатарға деңгейлік тапсырмалар беріледі.
1-қатар: тірек-сызба және ереже
Оқушылар бірлесіп зат есім бойынша тірек-сызба жасап, түсіндіреді және ережесін айтады.
Зат есім (қысқаша сызба)
- Сұрақтары: кім? не?
- Тұлғасына қарай: дара, күрделі
- Құрылысына қарай: негізгі, туынды
- Мағынасына қарай: жалпы, жалқы; деректі, дерексіз
- Грамматикалық түрленуі: көптеледі, септеледі, тәуелденеді
2-қатар: қазақ тілі мен орыс тілін салыстыру
Оқушылар зат есімді екі тілде салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсетеді.
Қазақ тілінде
- Зат есім
- Кім? — адамға қойылады
- Не? — адамнан өзге заттарға қойылады
Орыс тілінде
- Имя существительное
- Кто? — жандыға (адам, мал, жануар) қойылады
- Что? — жансызға қойылады
Ортақ белгілері
- Заттың атын білдіреді
- Сұрақтары: кім/не
- Жалпы және жалқы болып бөлінеді
3-қатар: үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасы оқытылады және тексеріледі.
Үй жұмысы: 47-жаттығу
4) «Жаңа сабақ құпиясы»
Оқушылардың сөйлем мүшелері туралы бұрынғы білімін еске түсіріп, мысалдар арқылы зат есімнің сөйлемдегі қызметін анықтаймыз.
Ой қозғау
Бастауыш және орта буында өткен сөйлем мүшелері туралы түсінік, түрлері сұралады.
Мысалдар арқылы ережені шығару
Төмендегі сөйлемдерді оқып, сөйлем мүшелеріне талдау жасаймыз. Оқушылардың жауаптарына сүйене отырып, зат есімнің сөйлемдегі қызметтері бойынша қорытынды ереже тұжырымдалады.
1-мысал
Тіл – ұлттың жаны.
Қызметі: атау септікте тұрып, кім? не? сұрағына жауап береді және бастауыш қызметін атқарады.
2-мысал
Тіл – адамның ойын білдіретін құрал.
Қызметі: зат есім жіктеліп келіп, сөйлемнің баяндауышы да болады.
Ескерту: 3-жақта жіктелген сөзде жіктік жалғауы болмайды.
3-мысал
Тіл – идеяның, ойдың, сезімнің жанды көрінісі.
Қызметі: зат есім ілік септікте тұрып, анықтауыш қызметін атқарады.
4-мысал
Өз тіліңді қадір тұтпай тұрып, өзге тілді сүйе алмайсың.
Қызметі: зат есім табыс, барыс, шығыс, жатыс, көмектес септіктерінде тұрып, толықтауыш қызметін атқарады.
5-мысал
Біз тіл арқылы рухани байлығымызды меңгереміз.
Қызметі: зат есім түбір тұлғада мезгілдік, мекен-бағыттық, себеп-мақсаттық мәндегі шылаулармен тіркесіп келіп, пысықтауыш та болады.
Қорытынды: зат есімнің сөйлемдегі қызметтері
Зат есім сөйлемде бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш қызметтерін атқара алады.
5) «Кітап – досың, ақылшың»
Жаттығу жұмыстарын орындау кезеңі.
Ауызша жұмыс
51-жаттығу: сыныппен ауызша орындау.
Жазбаша жұмыс
55-жаттығу: 3-қатар оқушылары жазбаша орындайды.
6) «Білімді мыңды жығар»
Талдау және шығармашылық тапсырмалар арқылы білімді тереңдету.
2-қатар: үлестірмелі қағазбен жұмыс
Берілген сөйлемдердегі зат есімдерге толық сатылай талдау жасалады.
1-топшама
Адам тағдырын тәрбие шешеді, тәрбие құралы – сөз. (Олжас Сүлейменов)
2-топшама
Ақылды ой, алғыр сөз – адамның ең жоғарғы қасиеті. (Ғабиден Мұстафин)
3-топшама
Ақылдың көркі – тіл. Тілдің көркі – сөз. (Жүсіп Баласағұни)
4-топшама
Тіл тазалығы үшін күрес ешқашан толастамақ емес.
5-топшама
Тіл – ойдың тікелей шындығы. Тіл – барша білімдердің қазынасы.
6-топшама
Тілім – шипам, дәрім де, мәңгүрт болып күн көрмен.
Абыройдың бәрін де маған осы тіл берген.
1-қатар: шығармашылық жұмыс
Берілген тірек сөздер бойынша «Тілім – менің тірегім» тақырыбында шағын шығарма жазу.
Нәтиже
Оқушы ойды жүйелі жеткізіп, сөйлем ішінде зат есімдердің қызметін орынды қолданады.
7) Сергіту: «Жеті жұрттың тілін біл»
Мақал-мәтелдердегі түсіп қалған сөзді табу және оның орысша, ағылшынша баламасын айту.
| Тапсырма | Жауап (қаз/орыс/ағылш.) |
|---|---|
| Жігітті намыс өлтіреді, … қамыс өлтіреді. | қоян — заяц — hare |
| Баланың тілі — … . Ананың тілі — … . | бал — мёд — honey |
| Оқусыз … жоқ, … күнің жоқ. | білім — знание — knowledge |
| Өнер алды — қызыл … . | тіл — язык — tongue |
| Көп сөз — көмір, аз сөз — … . | алтын — золото — gold |
| … — оттан да ыстық. | Отан — Родина — Motherland |
| Ашу — дұшпан, ақыл — … . | дос — друг — friend |
| … өссе — жердің көркі. … өссе — елдің көркі. | гүл, қыз — цветы, девочка — flower, girl |
| Айтылған … — атылған оқ. | сөз — слова — word |
8) Бекіту: «Біліміңді байқап көр»
Білімді тексеру тест және топтастыру арқылы жүргізіледі.
Тест тапсырмалары
3 нұсқадан тұратын тест беріледі. Әр нұсқада 10 сұрақ:
- I нұсқа: сәйкестендіру тесті
- II–III нұсқа: ашық тест сұрақтары
Бағалау өлшемі
- 5: 0–1 қате
- 4: 2–3 қате
- 3: 4 қате
Жауап кілті тақтаға ілінеді, оқушылар өзін-өзі тексеріп, бағалайды.
Топтастыру
Сұрақ: «Зат есім сөйлемде қандай қызметтер атқарады?»
Үй тапсырмасы
- Өздерің оқып жүрген әдеби кітаптан 5 сөйлем жазу.
- Сол сөйлемдердегі зат есімдерге талдау жасау.