Көйлектің жағасы, көлдің жағасы
Ұйымдастыру және сабақтың басталуы
Сабақ амандасудан және оқушыларды түгендеуден басталады. Одан кейін үй жұмысы тексеріледі: ереже бойынша сұрақ-жауап жүргізіліп, жазба жұмыстары қаралады. Бұл кезең оқушыларды негізгі тақырыпқа жинақтап, жаңа білімді қабылдауға дайындайды.
Қызығушылықты ояту: ой шақыру
Көп нүктенің орнына тиісті сөзді қойып, оның тура мағынада ма, әлде ауыспалы мағынада тұрғанын анықтаңдар.
-
Мақал-мәтелдер
- Ағасы бардың — ... бар.
- Інісі бардың — ... бар.
- ... тасыса, қайық төгілер.
- ... тасыса, ақыл төгілер.
-
Салыстыру
- Тарақтың тісі, адамның тісі
- Көйлектің жағасы, көлдің жағасы
-
Тапсырма
«Кітап — досың, ақылшың» сөйлемінен көп мағыналы сөздерді теріп жаз.
Мағынаны ажырату: негізгі ұғым
Тілімізде ұзақ уақыт бойы қолданылып келе жатқан байырғы сөздер жаңа сөздер мен жаңа мағыналардың жасалуына ұйытқы болады. Сөздер бұрынғы тура мағынасының үстіне бір немесе бірнеше туынды (қосымша) мағына қосып, тілдің сөздік қорын сан және сапа жағынан байытады.
Анықтама: Сөздің екі немесе одан да көп мағынаға ие болуын сөздің көп мағыналылығы дейміз. Көп мағыналы сөздер бір негізден тарайды және әдетте бір сөз табына қатысты болады.
Мысал: «бас» (зат есім)
- 1 Адамның, жануардың, жәндіктің дене мүшесі.
- 2 Шөптің, ағаштың ең жоғарғы жағы.
- 3 Таудың ең үсті, төбесі.
- 4 Өзеннің, бұлақтың басталған жері.
- 5 Таяқтың ұшы.
- 6 Балтаның, шоттың ұшы бар жағы.
- 7 Бір нәрсенің айналасы.
Мысал: «ата» (зат есім)
- 1 Үлкен әке, әкенің әкесі.
- 2 Ата жолы — ескіден қалған жөн-жоба, әдет-ғұрып.
- 3 Ата жұрт — ежелгі мекен.
- 4 Ата кәсіп — атадан келе жатқан шаруашылық.
Сөздің қолданылу аясының өзгеруі (бір саладан басқа салаға ауысуы) оның мағынасының кеңеюіне және түрленуіне әсер етеді.
Тұрақты тіркестер мен нақыл сөздер
- Кісінің кілті — аспанда.
- Көңіл көзін сөз ашар.
- Қыз — өмірдің гүлі.
Жаттығулар: бекіту жұмыстары
Топтық жұмыс
51-жаттығуды оқушыларды 2 топқа бөліп орындату.
Ауызша жұмыс
- 52-жаттығу (ауызша).
- 53-жаттығу (1–2-тапсырма, ауызша).
Жазба жұмысы
54-жаттығу: мәтінді көшіріп жазып, көп мағыналы сөздерді теріп жаз.
Салыстыру үлгілері
- Тарақтың тісі, адамның тісі
- Көйлектің жағасы, көлдің жағасы
- Кітап — досың, ақылшың
Мағыналық жұптар
- Қанат: құстың дене мүшесі; «алты қанат ақ орда»
- Көз: адамның көзі; иненің көзі
- Бас: әңгіменің басы; адамның басы
Ой-толғаныс: түсінікті тексеру
Сұрақ
Көп мағыналы сөздер дегеніміз не? Өз сөзіңмен анықтама беріп, мысал келтір.
Тапқыр болсаң, тауып көр
Көп мағыналы сөздердің ішінен алғашқы (тура) мағынасын тап.
А) «Бас»
Сөздің басы, жолдың басы, адамның басы, таудың басы, жұмыстың басы
Ә) «Бет»
Кітаптың беті, адамның беті, судың беті, жер беті
Б) «Тіл»
Сағат тілі, кітап тілі, орыс тілі, техника тілі, адам тілі
Кім көп біледі?
Көп мағыналы сөздердің қатарын жалғастыр.
- Адамның аяғы, ...
- Домбыраның құлағы, ...
- Жараның аузы, ...
- Пышақтың жүзі, ...
Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
- Ереже: көп мағыналы сөздер туралы анықтаманы қайталау.
- 55-жаттығу.
- 55-жаттығудың шығармашылық тапсырмасы.
Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы, тапсырмаларды орындауы, көп мағыналы сөздерді дұрыс ажырата алуы және мысал келтіру дағдылары негізге алынады.
Назар аударатын өлшемдер
- Тура және ауыспалы мағынаны ажырату
- Көп мағыналы сөзді мәтіннен табу
- Мағыналарды дәлелдеп түсіндіру
Тақырып: көп мағыналы сөздер. Бұл сабақ оқушылардың тілдік сезімін күшейтіп, сөз мағынасын контекст арқылы тануға үйретеді.