Қазақша рефераттар

Мектептегі білім мен тәрбие егіз ұғымдар

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті, С. Сейфуллин атындағы №165 мектептің тарих пәні мұғалімі

Жәдиева Ләззат

Бұл жазбада адамгершілік пен рухани тәрбиенің маңызы, патриоттық тәрбиенің орны, сондай-ақ жас ұрпақ бойында қалыптасуы тиіс негізгі ізгі қасиеттер туралы ойлар жүйеленіп беріледі.

Адамгершілік пен рухани тәрбиенің маңызы

Қай ғасырда болсын тәрбие мәселесі назардан тыс қалған емес. Бала тәрбиесі — мемлекеттің маңызды міндеті екенін Платон да бекер айтпаған. Болашақты жасайтын ертеңгі азаматтар — бүгінгі жас ұрпақ; демек, оларды тәрбиелеу — бүгінгі күннің ең өзекті мәселесі. Жастармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарының сипаты қандай болса, оның жемісі де соған сай болатыны анық.

Әл-Фараби: «Адамға ең әуелі тәрбие керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның өміріне апат әкеледі».

Жас ұрпаққа берілетін тәрбиенің аса қажетті, әрі нәтижелі түрінің бірі — патриоттық тәрбие. Патриотизм (грек сөзінен) — Отанға деген сүйіспеншілік, азаматтың күш-қуаты мен білімін ел игілігі мен мүддесіне жұмсауы. Патриоттық рух қоғамның экономикалық және мәдени дамуына серпін беріп, елдің өркендеуіне ықпал етеді.

Мектептің рөлі

Еліміздің қарқынды дамуы жас ұрпақ тәрбиесімен тығыз байланысты. Бәсекеге қабілетті ел болу үшін білім жүйесін жаңаша құру маңызды, бірақ мәселе тек оқыту технологияларымен шектелмейді. Ең бастысы — өз Отанының нағыз азаматын тәрбиелеу.

Мектептегі білім мен тәрбие — егіз ұғым. Мектеп — білім тірегі болса, ұстаз — оның жүрегі.

Адамгершілік мәдениет: мәні мен қалыптасуы

Адамгершілік мәдениет адамзат қоғамының даму тарихымен бірге қалыптасып, әр дәуірдің қайшылықтарымен біте қайнаса жетіледі. Сондықтан адамгершіліктің мәнін абстрактылы түрде қарап, оны тек табиғи немесе биологиялық ерекшеліктермен ғана байланыстыру дұрыс емес.

Адамгершілікке қатысты негізгі қасиеттер

  • Жомарттық

    Бөлісе білу, мұқтажға қолдау көрсету.

  • Әділдік

    Туралықты ұстану, әділеттен айнымау.

  • Адалдық

    Сенімге берік болу, уәдеге тұрақтау.

  • Шыншылдық

    Өтіріктен аулақ болу, ақиқатты құрметтеу.

  • Қарапайымдылық

    Кісілік қалпын сақтау, өзгені менсінбеуден тыйылу.

  • Ар мен намыс

    Ұятты сақтау, ішкі жауапкершілікті сезіну.

Адамгершілік қасиеттері отбасында, қоршаған ортада, балабақша мен мектепте, адамдардың іс-әрекеті барысында бір-бірімен араласуы арқылы, қоғамдық тәжірибені өмірмен байланыстыру нәтижесінде қалыптасады. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген халық даналығы осыны меңзейді.

Адамның адамгершілігі — оның жоғары қасиеті, кісілігі. Оның негізгі белгілерінің бірі — ар-намысты ардақтау, әр уақытта жақсылық жасауға ұмтылу.

Абай: «Өзің үшін еңбек қылсаң — өзің үшін оттаған хайуанның бірі боласың. Досыңа достық — қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол».

Ерлік пен өнеге: тұлғалар арқылы тәрбиелеу

Батырлық пен ерлік — адамның жан дүниесінің ерекше қасиеті. Ержүрек адамды халық мақтан тұтады. Бауыржан Момышұлы, Талғат Бигелдинов, Әлия Молдағұлова, Мәншүк Маметова сияқты ер жүрек ұл-қыздарымыз — ұлт мақтанышы. Олардың өнегесін жас ұрпаққа үлгі ету — тәрбиенің әсерлі жолдарының бірі.

Жас ұрпақ бойында қалыптасуы тиіс басты қасиеттер

Отансүйгіштік

Қазақ елі — біздің Отанымыз, атамекеніміз. Туған жерін қастерлеген адам есейе келе ел-жұртын, халқын шын көңілімен сүйеді. «Отан — отбасынан басталады» деген сөздің түбі — ата-анаға құрмет, отбасыға адалдық, тамырдан ажырамау.

Ұлтжандылық пен имандылық, адамгершілік қасиеттері адамның ата-анасына, достарына және қоғамға көзқарасынан айқын көрінеді.

Әдептілік

Әдептілік — ұлттық психологияның өзегі, имандылық пен адамгершіліктің басты белгісі. Ол тек тәртіпке бағыну емес, ата дәстүрді құрметтеу, кісілік борышты өтеу. Халық «Әдептілік — әдемілік» дейді.

Әдептің экологиялық қыры

Суды ластау, талды кесу, қайнар көзін ашпау, көкті жұлу, құстарды ату, құдыққа түкіру — әдепсіздік. Әдепті адам табиғатқа жанашырлықпен қарайды.

Бауырмалдық

Халқымыз «Бала бауыр еттен жаралған» деп, баланы ерекше қастерлеп, әлпештеуді ізгілік өлшеміне айналдырған. Бастауыш сыныптан бастап бауырмалдыққа баулу — ұжымшылдық пен мейірімнің негізін қалайды.

Қайырымдылық

Қайырымдылық — кең мағыналы ұғым: адамды аяу, әлсізге сүйеу болу, қартты құрметтеу, баланы жанындай жақсы көру. Бұл қасиеттерді бала санасына ерте сіңіру — рухани тәрбиенің берік тірегі.

Тәрбие: халықтық дәстүр және педагогикалық ой

Тәрбие — педагогика ғылымы зерттейтін негізгі ұғымдардың бірі. Ол адам тағдырын ойластырып, рухани өмірінің көптеген негіздерін сақтайды, адамды жақындарына және өзін қоршаған ортаға дұрыс қарым-қатынас орнатуға жетелейді. Тәрбие ұлылардың өсиетін сақтатып, олардың адамгершілік құндылықтарын ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді.

Ы. Алтынсарин атаған 7 жақсы қасиет

  1. Имандылық
  2. Жоғары әділдік
  3. Адалдық, ақкөңілділік
  4. Сыпайылық, момындық
  5. Адал ниетпен өсиет беру
  6. Жомарттық, қайырымдылық
  7. Дұрыс заңдылық

Оқушының адамгершілік мәдениеті қашан да маңызды. Мектеп тәжірибесінде оны қалыптастыруда әр пәннің орны бар, соның ішінде дүниетану сияқты сабақтардың да тәрбиелік мүмкіндігі кең.

Әл-Фараби: «Адам алдымен ойлы, парасатты болуға, ақыл-ойдың жан-жақты дамуына көңіл бөлуі қажет. Шын мағынасындағы білімділік — тамаша адамгершілік сипат».

Абай (19-қара сөз): «Адам баласы туа сала есті болмайды... Естіген нәрсені есте сақтау, ғибрат алу ғана есті етеді».

Шәкәрімнің өсиеті

Шәкәрім Құдайбердіұлы жастарға өтірік, өсек, ұрлық-зорлықтан аулақ болып, жалқаулықтан қашуға, өнер-білімге ұмтылуға үндейді. Оның түйіні — адалдық пен ғылымды меңгеру адамды қиындықтан құтқарып, адамгершілік тезіне салады.

«Ақылды сол — ынсап пен ар сақтайды... Адал сол — таза еңбекпен күнін көріп, жаны үшін адамшылық ар сатпайды».

Қазіргі қоғам және жетілген тұлға тәрбиесі

Тәуелсіз мемлекетіміздің жаңа қоғам мүддесіне сай, жан-жақты жетілген, ұлттық сана мен ұлттық психологиясы қалыптасқан ұрпақ тәрбиелеу — отбасының, білім беру ошақтарының және бүкіл халықтың ортақ міндеті. Өркениетті ел қатарына қосылу жолындағы ірі мәселенің бірі — келешек ұрпақтың рухани дамуы.

Рухани-адамгершілік құндылық — адамдық қасиеттің өлшемі: жақсылыққа талпыну, өзге адамға жанашырлық білдіру, айналадағы адамдарға қайырым жасау, өмірдің мәнін іздеу, өзін-өзі танып, әлемді тануға ұмтылу.

М. Шоқайұлы: «Мәдениет — адам әлемі... мәдениет адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал».

Тәрбие өмір бойы үздіксіз жүрсе де, халқымыз кемел тұлғаны «Сегіз қырлы, бір сырлы» деген бір ауыз сөзбен түйіндеген. Адам санасы ақыл-ой, сезім және ерік құрамынан тұрады. Қай сипаты басым болса, өмірдегі ізденісі мен ұмтылысы да соны бейнелейді. Демек, жас ұрпақтың денсаулығын нығайту, рухани-адамгершілігін жетілдіру мәселелеріне тың көзқарас қажет.

Қорытынды: үш қасиет — тірек қағида

Рухани-адамгершілік тәрбиеде алдымен баланы жақсылыққа, қайырымдылыққа, мейірімділік пен ізгілікке баулу — басты мақсат. Жеке тұлғаны қалыптастыруда оның жан дүниесіне сезіммен қарап, әрбір іс-әрекетіне мақсат қоюға, жоспарлауға, орындауға, өзіне-өзі талап қоя білуге тәрбиелеу — адамгершілік тәрбиенің өзегі.

1) Шыншылдық

«Жалған айтпадым» қағидасын тұрақты ұстану.

2) Ізгілікті сатпау

«Жақсылықты сатпадым» — арды мүддеден биік қою.

3) Қызғаныштан арылу

«Ешкімнен ештеңені қызғанбадым» — кең пейілге тәрбиелеу.

«Еліміздің күші — патшада, сәбидің күші — жылауында» деген сөзді еске алсақ, біздің күшіміз де, қорғанышымыз да, сеніміміз де — адамгершілігімізде. Осы үш қасиетті бала бойына дарыта алсақ, үлкен жеңіс — сол.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Әбілова З. Этнопедагогика. А., 1999.
  2. Асылов Ү. Даналардан шыққан сөз. А.: Мектеп, 1987.
  3. Көбесов А. Әл-Фараби. А.: Қазақстан, 1971.
  4. Төреқұлов Н. Нақыл сөздердің тәрбиелік мәні. А.: Мектеп, 1971.
  5. Шаңырақ энциклопедиясы. А.: Ғылым, 1989.
  6. Әлімбаев М. Тәрбие туралы әңгімелер. А.: Ғылым, 1979.
  7. Ғаббасов С. Ізгілік әліппесі. А.: Ғылым, 1991.