Ырым - тыйымдар туралы түсінік беру
Кіріспе
Қазақтың тыйым сөздері — ұлттық тәрбиенің қуатты көзі. Халқымыз баласын кішкентайынан жақсылыққа үйір етіп, жаман әдеттен аулақ ұстау үшін тыйым арқылы тәрбиелеген. Ұрпақ бойына ерте сіңген осы ұстанымдар қазақтың тектілігі мен адамгершілік қасиеттерін нығайтып, әдепсіз қылықтан, келеңсіз көріністен сақтандыруға қызмет еткен.
Тыйым сөздер ел ішінде өте кең тараған. «Баланы жастан» деген қағида да осыны меңзейді: бала айналасын толық танып үлгермей жатып-ақ көп нәрсені үйренуге ұмтылады, алайда кей әрекеттерден тыйып отыру қажет болады. Көбіне «жаман болады» деп қысқа қайырамыз да, оның мән-мағынасын түсіндіріп үлгермейміз. Ендеше, тыйым сөздер қайдан шықты? Оның астарына терең үңіліп көрдік пе?
Негізгі ой
Әр тыйымның түбінде тәрбие, тазалық, қауіпсіздік және адамға деген құрмет жатыр.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- Амандасу
- Сабақ мақсатымен таныстыру
Кіріспе бөлім
- Ырым-тыйымдар туралы жалпы түсінік беру
Негізгі бөлім (кезеңдер)
-
I
Кім көп біледі?
Оқушылар тыйым сөздерді қаншалықты білетінін айтып, жарысады.
-
II
Білгенге маржан
Тыйым сөздердің мағынасын ашу (слайд арқылы).
-
III
Сөз мәйегі
Берілген тыйым сөздерді жалғастыру (слайд арқылы).
-
IV
Сыр сандық
Көрініс арқылы орындау.
Тыйым сөздер және мәні
Төмендегі мысалдар тыйымдардың жай ғана «болмайды» деген тыйым емес, адамның мінезін қалыптастыруға, қауіптің алдын алуға және тазалыққа баулуға бағытталғанын көрсетеді.
«Білгенге маржан» (мысалдар)
-
1) Балаға ми жегізбейді — «мидай былжыр, ынжық болады» деп ырымдаған. Сондай-ақ жас балаға бұғана бермеген — «бойы өспей қалады» деген сенім болған.
-
2) Омыртқаның жұлынын жегізбейді — «суға кетіп қалады» деген жаман ырым бар.
-
3) Бос бесікті тербетпе — «балалы болмайсың» деген жорамал айтылады.
-
4) Ыдыстағы суға аузыңды малма — су «арам болады» деп, тазалықты талап еткен. Ыдысты еңкейтіп ішуге үйреткен.
-
5) Бетіңді баспа — бет басу көбіне қайғыға байланысты ишара саналған.
-
6) Мойныңа белбеу салма — «буыншақ ауруына ұшырайсың» деп тыйған.
-
7) Отқа түкірме — отты киелі санап, «сол үйдің оты сөнсін» деген жаман ырымға жорыған.
-
8) Бақан, құрық аттама — бақанмен шаңырақ көтереді, құрықпен жылқы ұстайды. Яғни бұл — үйдің тірегі мен тіршіліктің құралына құрмет көрсету.
Сөз мәйегі
Бұл кезеңде 3 оқушы кезекпен шығып, берілген тыйым сөздерді алма-кезек жалғастырады.
Тапсырмалар
Нанды бір қолмен үзбе.
Жағыңды таянба.
Су шашып ойнама.
Кемтар адамға күлме.
Пышақты шалқасынан қойма.
Бас киіммен ойнама.
Адамды айналма.
Малды теппе.
Отпен ойнама.
Түнде суға барма.
Сыр сандық (көрініс)
Халқымыздың дәстүрлі ырымдарының ішінде жас балаларға арналған, бала тәрбиесіне тікелей қатысты тыйым-нанымдар өте көп. Соның бірі — қонақ күту мәдениетінде де тәрбие мен ырымның қатар жүруі. Төмендегі көрініс соған мысал болады.
Көрініс мәтіні
Үй ішінде ана аластап жүреді, қасында баласы жүреді. Ортаға екі аяғын ашып, жол қарап тұрған бала тұрады. Оны байқап қалған анасы: «Оу, үйге қонақ келе жатыр ғой. Мына балам жол қарады ғой», — дейді.
Осы кезде екінші ұлы үйге жүгіріп келіп: «Апа, үйге қонақтар келе жатыр…» — деп табалдырыққа жеткенде сүрініп құлайды. Анасы баласын көтеріп жатып: «Үйге береке, ырыс келеді деген ырым бар, айналайын. Еш жерің ауырған жоқ па? Кел, сені мына төр көрпеге аунап алайын. Бісміллә, бісміллә. Олжа келді, олжа келді. Олжасын көтере алмай келе жатыр, төрге жұқсын», — дейді.
Осы сәтте үйге топырлай бірнеше қонақ кіреді: «Армысыздар! Наурыз құтты болсын! Ақ мол болсын, ырыс-несібелі жыл болсын!» — деп көріседі.
Үй иесі: «Жоғарылаңыздар, төрге шығыңыздар!» — дейді.
Қорытынды
Қазақтың тыйым сөзі — ұлттық тәрбиенің алтын арқауы. Халқымыз бала жастан жақсылыққа бейім болып, жаман әдеттен аулақ жүрсін деп, тыйым арқылы бағыт-бағдар берген. Ұрпақ бойына ертеден сіңген осы тағылым қазақтың тектілігі мен адамгершілік биігін сақтауға ықпал етті.
Түсінген адамға қазақтың әрбір тыйымы — келер ұрпаққа қалдырылған қазына. Өкініштісі, біз кейде оның мағынасына терең бойламай, сыртқы формасымен ғана шектеліп жатамыз. «Алтынның қолда барда қадірі жоқ» дегендей, атадан жеткен ырым мен тыйымдарды қадірлеп, мағынасын ұғындырып, кейінгі буынға аманат ету — бәріміздің ортақ міндетіміз.
Ой түйін
Тыйым — тыйып тастау емес, тәрбиелеп, түсіндіріп, жауапкершілікке баулу.