Мақалдардағы етістік райларын анықта
Сабақтың тақырыбы
Етістіктің райларын қайталау
Пәнаралық байланыс
Әдебиет, орыс тілі
Сабақтың мақсаты
- Оқушылардың етістіктің рай категориясы туралы алған білімдерін бекіту, жинақтау және теорияны практикамен ұштастыру.
- Ойлау және қабылдау қабілеттерін жетілдіру, шығармашылық дағдыларын дамыту.
- Отансүйгіштікке, ананы қадірлеуге, мәдениеттілікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі мен әдіс-тәсілдері
Түрі
Жарыс сабағы
Әдістері
Сұрақ-жауап, топтық жұмыс, шығармашылық тапсырмалар, деңгейлік жұмыстар
Көрнекіліктер
Семантикалық карталар, оқулық, схемалар, топ атаулары, мақал-мәтелдер жазылған кестелер, перфокарталар.
Жылдық жоспардағы тақырыптар (үзінді)
11-тақырып
Етістіктің райларын қайталау
12-тақырып
Қазақ тілі — қазақ халқының әдеби тілі және мемлекеттік тілі
13-тақырып
Әдеби тілдің лексикалық нормасы
14-тақырып
Мәтін
15-тақырып
Сөздердің айтылуы мен жазылуы
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру
Оқушылардың назарын сабаққа шоғырландыру, сыныпты екі топқа бөлу және жұмыс ережесін нақтылау.
Топқа бөліну мақал-мәтелдердің мағынасын талдаудан басталады:
- «Отан үшін отқа түс, күймейсің.»
- «Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар.»
Осыған сәйкес топ атаулары: «Отан» және «Тұлпар».
II. Өткен тақырыпты қайталау
Сабақта етістіктің райлары қайталанып, оқушылардың білім деңгейі әртүрлі тапсырмалар арқылы тексеріледі.
III. «Біліміңді байқап көр» сайысы (теория)
Сұрақ-жауап- Етістіктің райлары дегеніміз не?
- Етістіктің райлары мен шақтарының ұқсастығы мен айырмашылығы қандай?
- Етістік райларының қандай түрлері бар?
- Ашық рай нені білдіреді, қалай жасалады?
- Бұйрық рай дегеніміз не, қалай жасалады?
- Шартты рай дегеніміз не, қалай жасалады?
- Қалау рай дегеніміз не?
- Қалау райдың жасалу жолдары қандай?
IV. Оқулықпен жұмыс (тақтада және дәптерде)
Әр топтан оқушылар кезекпен тақтаға шығып, берілген етістіктердің райы мен шағын анықтайды:
Болатын
Ашық рай, ауыспалы өткен шақ
Көрінеді
Ашық рай, ауыспалы өткен шақ
V. Мәнерлеп оқу («Поэзия минуты»)
179-жаттығуФариза Оңғарсынованың ана тақырыбындағы өлеңін оқушылар мәнерлеп оқиды. Талқылау сұрақтары:
- Өлең кім туралы?
- Авторы кім?
- Ақынның қандай басқа өлеңдерін білеміз?
Өлеңнен табылатын етістік тұлғалары (мысал)
Бұйрық рай
тыңда
Қалау рай
салғың келеді, айтқың келеді
Ашық рай
еккен, түлеткен, күл еткен, тұрған, сарқылмайтын
Бұрынғы өткен шақ
VI. Салыстыру (Венн диаграммасы идеясы)
Қалау рай ↔ Ашық рай
Қалау рай
-ғы/-гі/-қы/-кі + кел (үш жақта да қолданылады)
-ғай/-гей/-қай/-кей
-са/-се + игі еді
Ашық рай
Сөйлеушінің шындыққа қатысын білдіреді (іс-әрекеттің болғанын/болатынын нақты хабарлау).
Бұйрық рай ↔ Шартты рай
Бұйрық рай
Іс-әрекетті талап ету, бұйыру мағынасын білдіреді (көбіне II жақта қолданылады).
Шартты рай
Іс-әрекеттің орындалу шарты мен мүмкіндігін білдіреді.
Негізгі көрсеткіші: -са/-се жұрнақтары.
VII. Мақал-мәтел және нақыл сөздер сайысы
Әр райға қатысты мақал-мәтелдер мен нақыл сөздерді тауып, етістік райларын ажырату.
Адамды түсіне қарап таныма, ісіне қарап таны.
Не ексең, соны орарсың.
Мезгілі жетсе, мұз ериді.
Көп іздеген адам көмбенің үстінен шығады.
Бай болсаң, халқыңа пайдаң тисе игі еді. Батыр болсаң, жауыңа найзаң тисе игі еді.
VIII. Деңгейлік тапсырмалар
1-деңгей. «Ойлан, тап» (сәйкестік тесті)
| Етістік | Сәйкестендіру |
|---|---|
| Ойнады | Тұйық етістік |
| Бара жатыр | Есімше |
| Сұраған | Өткен шақ |
| Кесіп | Осы шақ |
| Байлау | Көсемше |
| Қатыспақ | Келер шақ |
Ескерту: Бұл тапсырма бастапқы мәтіндегі нұсқамен берілді; сабақта нақты дұрыс сәйкестіктерді оқушы дәлелдеумен толықтырады.
2-деңгей. «Кім жылдам?» (семантикалық карта)
Берілген етістіктерді тиісті рай түрлеріне бөліп, кестені толтырыңыз.
| Етістік | Ашық рай | Қалау рай | Бұйрық рай | Шартты рай |
|---|---|---|---|---|
| Оқы | ||||
| Жаз | ||||
| Тыңда | ||||
| Бар | ||||
| Секір | ||||
| Күре | ||||
| Тоқта | ||||
| Сұра | ||||
| Айт |
3-деңгей. Шығармашылық жұмыс
а) Сөйлем мүшелеріне талдау
- Шәкәрім Стамбулда болған еді.
- Үйдің төңірегі қобырап жатыр.
- Жақсы жаныңа жолдас болар.
- Екеуінің әңгімесі аяқталмай қалды.
ә) Мақалдардағы етістік райларын анықтау
1) Отан үшін отқа түс, күймейсің.
Түс — бұйрық рай, II жақ, жекеше, қалыпты.
2) Мың жүйрік арасында бір тұлпар шығады алға.
Шығады — ашық рай, ауыспалы осы шақ, III жақ.
4-деңгей. «Тез тап»
а) Сөзжұмбақ
- Ағаш түрі
- Әкеңнің әкесі
- Ұлттық әшекей бұйым
- Қалыңдықтың бас киімі
- Пәннің аты
- Көрнекті ақын
- Есікті ашатын құрал
Жауаптар (берілген әріптер)
Емен • Ата • Білезік • Сәукеле • Тарих • Ілияс • Кілт
ә) Семантикалық карта (өздік жұмыс)
Тапсырма: семантикалық картаны өз бетімен толтырып, нәтижені топ ішінде салыстырыңыз.
Бағалау өлшемі: дәлелді жауап, дұрыс анықтау, сауатты жазылым.
Сабақты бекіту
Топтастыру сұрақтары
- Бүгінгі сабақта нені қайталадық?
- Етістік райларының неше түрі бар?
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындау сапасына қарай бағаланады.
Үй тапсырмасы
- 180-жаттығу.
- «Бақыт» тақырыбына ойтолғау жазып келу.