Қазақтың қандай керемет сөзі десеңізші
Тыйым сөз — тәлім мен тәрбиенің өзегі
Қазақ дүниетанымында тыйым сөз — жай ғана «болмайды» деген ескерту емес, ұрпақты адамгершілікке, ибалыққа, инабаттылыққа баулитын терең тәрбие құралы. Тыйым арқылы бала жақсылыққа жақын болып, жаман әдеттен алыстайды; обал мен сауаптың ара-жігін ерте сезінеді.
Мақсат
Тыйым сөздердің мәнін таныту және ұлттық тәрбиенің мазмұнын түсіндіру.
Тәрбиелік бағыт
Қадірлеу, тазалық, әдеп, жауапкершілік сияқты құндылықтарды орнықтыру.
Негізгі ой
Қасиетті ұғымдарды аялау — ұлт санасының өлшемі.
Ағарғанның қасиеті: «ақты баспа» неге айтылады?
Қазақ нан мен тұзбен қатар ағарғанды да айрықша қадірлеген. «Ақ» ұғымына сүт, айран, қатық, қымыз, шұбат секілді тағамдар кіреді. Бұл — тіршіліктің нәрі: адам баласы ана сүтімен, төл енесінің ақ сүтімен жетіледі. Төрт түлікті тірек еткен ел үшін сүттің орны ерекше болған.
Неге «ақты төкпе», «ақты баспа»?
- Ақ — берекенің нышаны; оны ысырап ету, аяқасты ету — құрметсіздік белгісі.
- Ел ішінде төгілген ақты баспау керектігі малдың желінінің ісінуімен байланысты түсіндіріліп отырған.
- Көктемнің алғашқы найзағайы ойнап, алғашқы жауын жауғанда, киіз үйдің босағасы мен кереге басына ақ жағу — «ақ молайсын, береке артсын» деген ырым.
«Ақ» сөзімен қабысқан терең ұғымдар
«Ақ жаулықты ана», «ақ сақалды қарт», «ақ сүт», «ақ неке» сияқты тіркестер тазалық пен пәктікті айқындайды. Бұл — тек тілдік өрнек емес, ұрпақ санасына сіңген өмірлік бағдар.
Қазақ үйге кірген жыланды да өлтірмей, басына ақ тамызып шығарып жіберген. Мұның астарында «жаратылысқа қиянат жасамау», «жамандыққа жақсылықпен жауап беру» сияқты ұстаным жатыр. «Жатқан жыланның құйрығын баспа» деген ескерту де — әр нәрсенің себебі мен салдарын ойлауға шақыру.
Бүгінгі күй: ұсақ нәрсенің үлкен мағынасы
Қазіргі кезде көшеде төгілген сүтке мән бермей, үстінен басып өте беретін көріністер кездеседі. Мұндай ұқыпсыздық — ұлттық сана мен ұлттық психологияның әлсірей бастағанының белгісі. Тыйым сөздің өзі — қоғамға ортақ жауапкершілікті еске салатын мәдени код.
«Судың да сұрауы бар»: суды қадірлеу мәдениеті
Дүниенің төрт негізі — от, топырақ, су, ауа — тіршіліктің тірегі. Осы негіздерге қатысты тыйым сөздер көп болуы да сондықтан: олар киелі, себебі онсыз өмір жоқ. Су — Жаратқанның жан иесіне берген сыйы; оны таза ұстау — адамдық міндет.
Суға қатысты тыйымдар
- Суға түкірме.
- Суға қоқыс тастама.
- Суға дәрет сындырма.
Тыйым мен дағды: ауыл тәрбиесінің әсері
Ауыл балалары көбіне осындай тыйымдарды естіп өседі: суға шомылып жүріп, қажеті болса судан шығып барып өтейді. Ал қалада бұл дағды жиі қалыптаспайды — тыйымды естімеу, инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, ортақ жауапкершіліктің босаңсуы әсер етеді. Мәселен, қалалық көлдердің қайта-қайта ластанып, шомылуға жарамсыз болып жабылуы — осы салдардың бір көрінісі.
Наурыз маңында бұлақ көзін ашып, арнасын тазалау дәстүрі «сауабы мол іс» деп ұғынылған. «Су бар жерде — тіршілік бар» деген сенім табиғатты қорғау мәдениетін күшейтті: су молайса, шөп-шалаң, егін бітік шығады; жан-жануар тоқ болады; тыныштық пен береке артады.
«Судың да сұрауы бар» мақалында үлкен жауапкершілік жатыр: су адамның қолымен жасалмайды, ол — ұшан-теңіз нығмет. Сондықтан оны ысырап етпей, орнымен пайдалану — бүгінгі ұрпақтың да, ертеңгі ұрпақтың да алдындағы парыз. Суға салғырт қараудың зардабы ірі қасіретке айналатынын Арал тағдыры айқын көрсетеді.
От — өмірдің жылуы: «отты аттама» дегеннің мәні
Қазақ үшін от — қасиетті ұғым. Сондықтан «отты аттама», «ошақты аттама» сияқты тыйымдар терең мағынаға ие. Халық «үйім» деп қана қоймай, «от жаққан жерім», «отығымның басы» деп айтуы — отбасының берекесін, шаңырақтың амандығын отпен астастырғанының дәлелі.
Неге ошақ орнын көміп кеткен?
- От жаққан жерде ас әзірленіп, талай адамға ырыс болған; ол орынды аяқасты етпеу — құрмет белгісі.
- Күлді де баспау — ошақтың киесін сақтаумен бірге тазалыққа баулиды.
- Жер ошақты бітеп кету — қауіпсіздік: аттың аяғы түсіп кетіп, мерт болмауы үшін алдын ала сақтану.
Отқа қатысты сөздердің тәрбиелік қуаты
«Оты өшті» деген сөз — бір үйдің тірегі қалмағанын білдіретін ауыр ұғым. Жау шапқанда шаңырақты құлатып, отты өшіріп, күлді шашу — қасіреттің белгісі саналған. Сондықтан халық «күлді шашпа», «отты өшірме» деп жақсылықты сақтауға үндеген.
Батадағы ой
«Отың лаулап жансын!», «Шырағың сөнбесін!» — ұрпағың өсіп-өркендеп, шаңырағыңның берекесі үзілмесін деген тілек. Жас келін түскенде отқа май құю дәстүрінің астарында да «оттай опалы бол», «жылуың мол болсын», «берекең артсын» деген игі ниет жатыр.
Өзге халықтарда оттан секіру секілді әдеттер кездесуі мүмкін — әр елдің дәстүрі бөлек. Бірақ қандай дәстүр болса да, оның ұлт санасына сіңген «өз жолы» бар. Ең маңыздысы — өз құндылықтарымызды «жай айтыла салған сөз» деп қабылдамай, мәнін түсініп, баланың санасына кішкентайынан ұғындыру.
Ой түю
Тыйым сөздер — табиғатты аялауға, ырысты қадірлеуге, адамды тәртіп пен әдепке тәрбиелеуге бағытталған өмірлік қағидалар. Ақты, суды, отты құрметтеу — түптеп келгенде, өмірді құрметтеу. Осы мәнді ұрпаққа түсіндіре алсақ, тыйым сөз бүгін де тәрбиенің қуатты құралы болып қала береді.