Қамшысы мен тұсамысы бір бөлек дүние
Ер-тоқым — ұлттық жәдігер
Кең даланы мекендеген халқымыз: «Жылқы — мінсең көлік, жесең азық, ішсең сусын» деп бекер айтпаған. «Ат — ер қанаты» деген тәмсіл де ұрпақ санасына бекер сіңбеген: ұлттық ойындарымыздың талайы ат үстінде өтеді. Бүгін күнде атқа мініп жүрмесек те, ер-тоқымның қадір-қасиетін жас ұрпақ білуі тиіс. Сондықтан бұл әңгіме — ер-тұрманның мәні мен өнері туралы.
Азаматтың «жеті қазынасы»
Аталы сөзде «ер жігіттің жеті қазынасы бар» делінеді:
- Жүйрік ат
- Берен мылтық
- Құмай тазы
- Өткір пышақ
- Алмас қылыш
- Қажымас қайрат
- Ақылды әйел
Осы қазынаны қадірлеген ер жігіт — достың да, жаудың да алдында әділетті, мерейлі. Ел басына күн туса, жанын беруге әзір. Ат құлағында ойнаған азаматтың жүйрігінің ер-тоқымы да осал болмайтыны сондықтан.
Жылқының мінезі — иесінің көңіл-күйін танитын қасиет
Халқымыз жылқы малын ерекше қадірледі. Жылқы иесінің көңіл күйін сезіп, түсініп отырады: көкпарда да, сынға түскен додада да иесінің ыңғайын табады; аламанда қанаттанып, есіле жүйткиді; көптің қиқуынан жігер алып, бауырын жаза шабады. Жекпе-жек, қамшыласу, найзаласу секілді тартысты сәттерде де батырға ыңғай беріп, күш-қуат қосқандай демеу болады.
Дәстүр
Ежелден бәйге аттың етін жемейді. Бас сүйегін қастерлеп, биікке іліп қою дәстүрі де бар.
Төрт түлік пірлері
Түйе — Ойсылқара, жылқы — Қамбар ата, сиыр — Зеңгі баба, қой — Шопан ата.
Баланы қаршадайынан ашамайға отырғызып, атқа үйрету — тәрбие мен тіршіліктің қатар өрілгені. Ал атқа жайлы ер-тоқым — сол мәдениеттің өзегі.
Ер-тұрманға қатысты естелік
Әкем Қонанов Дүйсенбай атбегі еді, замандасы — Шұбартаулық Мағауия ақсақалмен аралас-құралас болды. 1950–60 жылдары Семейде өтетін ат жарыстарына бәйге аттарын қосатын. Әкемнің қолөнерге де икемі бар-тын: домбыра жасап, ер шауып, ер қосатын.
Мен бес жасқа келгенде сүндет тойыма арнайы сый әзірледі — ол маған арнап жасалған ер-тұрман еді. Жылқыға міну үшін жақсы ер-тұрман қажет. Бұрынғылар жуан өскен ағаштың тамырынан ер шауып, құрап шығаратын.
Ерші өнері: ер-тоқымның құрылымы
Ер-тоқым жасайтын шеберді ерші дейді. Ер — жай ғана жабдық емес, ат пен адамның бірлігін бекітетін, өлшемі мен салмағы дәл келуі тиіс дүние.
Ердің қасы
Алдыңғы бөлігі, ердің «маңдайы» секілді.
Қаптал
Екі жақ бүйірі.
Арқалық
Отыратын жері, ердің негізі.
Тоқым құрым киізден пішіліп, астарланып тігіледі. Айыл мен үзеңгі күміспен әшекейленеді. Жүген мен құйысқан да қайыстан тілініп, күміспен көмкеріледі. Қамшы мен тұсамыс — өз алдына бір әлем. Ат әбзелдерінің әрқайсысы шебердің қолтаңбасын танытатын өнер туындысы саналады.
Аймақтық ерекшелік: ердің пішіні сөйлейді
Ат әбзелінен-ақ адамның өңірін, тіпті руын да аңғарған кездер болған. Әр шебердің өрнегі мен өлшемі бөлек. Мәселен:
-
Оңтүстіктің ері — қасы биік, шошақтау келеді.
-
Сарыарқа ері — басы дөңгеленген, биіктігі аса емес.
-
Батыстың ері — жалпақ, кең, ұзақ отыруға жайлы.
Жолаушыны «қамшысына қарап» тану
Бейтаныс жолаушы аттан түскенде-ақ киіміне, мінген атына, ер-тұрманына қарап танылған. Қазақ — адамтанғыш халық: қонақ босағаға қамшысын ілсе, асығыс екені, сусын ішіп, жөн сұрасып жүріп кететіні белгілі болған; қамшысын төрге тастаса, алыстан шаршап келгені, қона жатуға ниеттенгені аңғарылған. Ыммен ұғып, қабақпен түсінген мәдениеттің тереңі — осында.
Ат әбзелдерінің атаулары
Төмендегі атаулар ел ішінде әр өңірде әрқалай айтылып, қолданыста түрленіп отырады:
Ер
Қанжыға, қоржын
Тоқым
Пыстан
Желдік
Кежім
Терлік
Қамшы
Тебінгі
Шылбыр
Тарлауық
Ноқта
Айыл
Төс айыл, шап айыл
Құйысқан
Өңірлік атауы әртүрлі
Үзеңгі
Жүген
Үзеңгі бау
Тізгін
Өмілдірік
Тұсамыс, шідер
Ат көрпе, көпшік
Таға және өзге ұсақ жабдықтар
Ескерту: Бұл тізім мәтіндегі қолданысты сақтай отырып берілді; атаулардың өңірлік нұсқалары мен дәл сәйкестігі әр ортада өзгеруі мүмкін.
Заман өзгерді, бірақ құндылықтың орны бөлек
Жиырма бірінші ғасыр — компьютер мен технология ғасыры. Ақпараттың жылдамдығы көзді ашып-жұмғанша. Жаһандану дәуірінде жас ұрпақ тәрбиесіне ата-ананың ақыл-кеңесі ғана жеткіліксіз болуы мүмкін; сондықтан ұлттық құндылықтың қадір-қасиеті қайта бағаланатын кезең келді.
Ғасырлар бойы елін, жерін, дінін қадірлеген ұлттың еңсесі көтерілді. Енді өзгенің алдында жалтақтамай, өзімізді қадірлеу — уақыт талабы. Жастарды саналы әрі білімді етіп тәрбиелеудің тамырын түркі жұртының терең тарихынан іздейміз: жас ұрпақ көк бөрінің ұрпағы екенін сезінсін, рухы биік болсын.
Дәстүрдің жаңаруы: ат спорты да өзгерді
Қазіргі уақытта қала мен ауыл арасында атпен қатынау — өткен ғасырдың дағдысы сияқты көрінуі мүмкін: жеңіл көлік тұрғанда бұл қолайсыз. Халықтың тұрмысы түзеліп, әр үйде бір-екі машинадан бар. Соған сай заман жаңа ізденісті талап етеді. Дегенмен азаматтың азаматтығын сынайтын ұлттық ойындарымыз — қыз қуу, жамбы ату, көкпар тарту, аударыспақ — бүгінгі күнге бейімделіп, жаңаша сипат алды.
Тәрбие — өз қолымызда
Жас ұрпақты жақсы тәрбиелеу — өз қолымызда. Ол үшін өзіміз көбірек біліп, көбірек зерттеуіміз керек. Жеткіншектің кемшілігі — көбіне үлкеннің кемшілігі: білгенімізді дұрыс үйрету — ересектерге жүктелген жауапты іс.
Тарихымызды зерделеп, өткенге көз жүгіртіп, бүгінгі тұрмысқа жаңаша көзқараспен қараудың уақыты келді. Ешбір ата-ана баласының жаман болғанын қаламайды. Алайда балаларымыздың мейірімі әлсіреп бара жатқан жоқ па? Жан-жануарға аяушылық, табиғатқа ілтипат — баланың санасында ерте қалыптасуы керек. Аң-құсты қадірлеу, жақсы көру, қамқор болу — жүрек тәрбиесінің өзегі.
Тәрбие саласында жүрген жан ретінде айтарым: ұлымызды — ерлікке, қызымызды — әсемдікке, ибалыққа тәрбиелейік. Ұлттық рух пен ұлттық талғам — бірге жүргенде ғана ұлттың болмысы бүтін болады.