Қазақша рефераттар

Абайдың үшінші қара сөзіҮШІНШІ СӨЗҚазақтың бірінің біріне қаскүнем болмағының, бірінің тілеуін бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғынының, қызметке таласқыш болатұғынының, өздерінің жалқау болатұғынының себебі не

Үшінші сөз

Абайдың үшінші қара сөзінде қазақ қоғамындағы ішкі алауыздық, әділеттің азаюы, қызметке талас, жалқаулық және күнкөріс тәсілінің біржақтылығы сияқты себептер таразыға салынады.

Негізгі сұрақ

Қазақтың бірінің біріне қаскүнем болуының, бірінің тілеуін бірі тілемеуінің, шын сөздің азаюының, қызметке таласқыш болуының және жалқаулыққа бейім тартуының себебі не?

Мінез тізбегі: бір кемшілік екіншісін тудырады

Абай жалпыға белгілі даналардың байқауын келтіреді: адам бойындағы бір осалдық өзге осалдықтарды шақырып, бір-біріне жалғасып кетеді.

  1. Жалқау адам көбіне қорқақ, қайратсыз тартады.

  2. Қайратсыз адам мақтаншақ келеді.

  3. Мақтаншақ адам ақылсыз, надан болуға жақын.

  4. Ақылсыз, надан адам арсыздыққа ұрынады.

  5. Соңы — тойымсыз, өнерсіз, достыққа жоқ мінездің орнығуы.

Алауыздықтың қоғамға жұғуы

Қыстау тарылса, біреудің қыстауын сатып алу, айламен алу, тіпті тартып алу сияқты пиғылдар күшейеді. Қыстауынан айырылған адам да біреуге тиіспекке ұмтылады немесе елден кетуге мәжбүр болады — осылайша жұрттың ойы бір-біріне қайшы бағытта тоғысады.

Мұндай ортада достық орныға ма? Кедей көбейсе — жалдамалы ақы арзандайды, малдан айырылған көбейсе — қыстау босайды деген есеппен әркім іштей өзгенің күйзелуін қалайды. Ішкі қастық бірте-бірте сыртқа шығып, жауластық, дауластық, партияластық түріне айналады.

Қызметке талас және оның салдары

«Сөзім өтімді болсын, ептеп мал жиып алуға күшім жетсін» деген ниет қызметке ұмтылдырады: болыстыққа, билікке талас өршиді. Еңбек етіп, кәсіп қуып, егін мен саудаға ден қоюдың орнына жұрттың бір бөлігі өз басын осы тартыстың ішіне байлайды.

Ел екіге жарылған кезде ұрлық та тыйылмайды: бір жақ ұрыны ақтап, екінші жақ қарсы жақты қаралау үшін айғақ іздейді. Сөйтіп ұры бұрынғыдан да батылданып, ұрлығын бірнеше есе арттырады.

Жақсы адамдардың үстінен «өтірік шапты, талады» деген секілді жалған қылмыстық істер құрастырылады; тергеу ашылады; «көрмегенін көрдім» дейтін куәлар да алдын ала дайындалады — мақсат біреу: ол адамды сайлауға, қызметке жуытпау.

Жақсы адам басын арашаламақ болып жаманға жалынса — адамдығынан айырылады; жалынбаса — тергеу мен соттың қамытын киіп, қызметтен шеттеп, басы қатерге қалады.

Бүгінгі мәтелдің астары

«Ісі білмес, кісі білер» деген сөз шықты: яғни адам ісінің түзулігімен емес, кісісінің амал-айласымен, таныстық-тартысымен өтеді.

Мұнда өлшем — әділет емес, ықпал; білім емес, айла; еңбек емес, жақтас.

Үш жылдық болыстықтың күйі

  • Бірінші жыл — «Сені біз сайламадық па?» деп елдің бұлдануымен өтеді.

  • Екінші жыл — кандидатпен аңдысып, тартыспен өтеді.

  • Үшінші жыл — сайлау жақындаған сайын «тағы қалам ба?» деген есеппен өтеді.

Осыдан кейін не қалады? Абай елдің жылдан-жылға төмендеп бара жатқанын көріп, түзетудің жолын ойлайды.

Ұсыныс: білім мен жауапкершілік өлшемі

Абайдың ойынша, болыстыққа сайланатын адам белгілі дәрежеде орысша білім алған болуы керек. Егер ондай адам жоқ болса немесе бар болса да сайланбаса, онда болысты уез бастығы мен әскери губернатор тағайындасын деген пікір айтылады.

Мұның екі пайдасы бар: біріншісі — қызметқұмар жастарды білім алуға ынталандырады; екіншісі — тағайындалған болыс халыққа емес, заң мен ұлыққа міндетті болады, сөйтіп жалған арыздың, өтірік шағымның азаюына мүмкіндік туады.

Билік туралы: дәстүр, білім, өлшем

Ел ішінде әр болыста старшина басы бір бидің сайлануы көп залал әкелгені көрініп, сыналып белгілі болды. Билік деген — кез келген сайланған кісінің қолынан келетін іс емес.

Билік айту үшін бұрынғы заң-жоралғыны — Қасым ханның қасқа жолын, Есім ханның ескі жолын, Әз Тәуке ханның Жеті жарғысын — білу керек. Заман өзгеріп, кей тұсы көнерсе, оның орнына жаңа заманға лайық, толық билік шығарып, төлеу саларға жарайтын адам қажет. Бірақ ондай кісі аз, тіпті жоққа тән.

«Би екеу болса, дау төртеу болады» деген сөздің мәні: дара емес, жұп билік таласқа түсіп, дауды көбейтеді.

Шешім үлгісі: ықшам әрі жауапты билік

Би санын көбейткенше, әр болыстан білімді, толымды үш-ақ кісі билікке мерзімсіз сайланса: жаманшылығы әшкере болып дәлелденсе ғана түсірілсе, әйтпесе орнықты отырса — дау да созылмай, тәртіп те бекер еді.

Даугерлер билердің алдына келгенде, екі жақ екі кісіні билікке таңдап, үстіне бір делдал (посредник) сайлап, бітімге келсін. Егер оған да ынтымақтаса алмаса, әлгі үш бидің біріне жүгінсін немесе жеребе арқылы таңдалған биге тоқтасын — сонда дау ұзаққа бармай, шешімі табылар еді.

Абайдың басқа да қара сөздері осы бағыттағы ойды тереңдетіп, мінез түзету, еңбек, білім және әділет ұстанымдарын алға тартады.