Үлкен өмірге құлаш ұрып, ұшып шығатын ұясы іспеттес
Жанұя тәрбиесі: бала мінезінің бастауы — үй
«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» дейді халық. Бұл сөздің мәні терең: бала жаны өте сезімтал, тез еліктегіш. Балалар уақыттың басым бөлігін үйде, ата-анасымен бірге өткізеді. Сондықтан жанұя — олардың өмірдегі ең алғашқы мектебі, үлкен өмірге жол ашатын ұясы.
Бала ең алдымен нені көреді?
- Ата-анасының бір-біріне құрметін, өзара сыйластығын.
- Көрші-қолаңмен қарым-қатынасын, тату-тәтті тірлігін.
- Қоғамда өзін қалай ұстайтынын: қалай сөйлейді, қалай тыңдайды, қалай қуанады, қалай ашуланады.
- Еңбекке көзқарасын және айналадағы адамдар алдындағы беделін.
Бала осының бәрін күн сайын көріп, бойына сіңіріп өседі. Әдетте ол ата-анасының бойындағы қасиеттерді өз мінезіне көшіріп, соған ұқсап қалыптасады.
Жиі жіберілетін қателіктер
Өкінішке қарай, әрбір жанұя бала тәрбиесіне бірдей деңгейде көңіл бөле бермейді. «Балама жайлы өмір жасаймын, бетінен қақпаймын, балалық шағын қызықты өткізсін» деген ниетпен кейбір ата-ана шектен тыс еркіндікке жол береді. Мұндай қателіктің салдары кейін өкінішке ұрындыруы мүмкін.
Орынсыз қорғаштау
Кейде ата-ана баласын «қызғыштай қорып», кінәні өзгенің мойнына аударады. Мұндай орынсыз ақтап алу баланың мінез-құлқына кері әсер етіп, жауапкершілік сезімін әлсіретеді.
Бақылаусыз еркіндік
Кейбір ата-ана баланың бос уақытын қалай өткізетінін, кіммен араласатынын, ортасының қандай екенін елемей қалады. Ал бұл — тәрбие мен қауіпсіздік тұрғысынан маңызды мәселе.
Қаталдықты тәрбие деп түсіну
Енді бір ата-ана «қатал ұстау», «ұрып-соғу» дұрыс деп ойлайды. Алайда зорлық-зомбылық — тәрбиенің тәсілі емес; ол баланың жан дүниесіне жара салып, қорқыныш пен тұйықтықты күшейтуі мүмкін.
«Баланы жастан тәрбиеле» және «Бала тәрбиесі — бесіктен» деген нақылдар ата-анаға жауапкершіліктің ерте басталатынын еске салады.
Бала тәрбиесінде ең алдымен адамгершілік қасиеттерді дарыту қажет. Бұл әлеуметтік маңызы зор мәселе, ал оның шешімінде ата-ана жетекші рөл атқарады.
Тәрбиенің тірегі: бірізді талап және жеке үлгі
Ата-ананың балаға қоятын талабы бірізді болғаны дұрыс: бір-бірін құптап, қуаттап отырса, тәрбие нәтижелі болады. Баланың көз алдындағы ең ықпалды құрал — ата-ананың жеке үлгісі. Үлгі боларлық бедел сөзден емес, күнделікті өмірден, қызметтен, мінез-құлықтан көрінуі тиіс.
«Ата көрген — оқ жонар, ана көрген — тон пішер».
Демек, ата-ана алдымен өзі үлгілі болып, баланы бетімен жібермей, жақсылыққа баулып, жамандықтан жирентіп өсіруі қажет. Жанұяда қазақтың тәрбиелік мәні бар әңгімелері, мақал-мәтелдері, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі бала бойына тұрақты түрде сіңірілуі керек.
Қазіргі психология және педагогика ғылымдары адамның мінез-құлық белгілерінің басым бөлігі ерте жаста, жанұядағы үлгі-өнеге арқылы қалыптасатынын дәлелдейді. Сондықтан бала тәрбиелегенде өнегелі болу — ең басты шарт.
Баланың талабын ұштау — ата-ананың биік борышы
Баланың талабын, қабілетін танып, ұштап, демеп отыру — оны жан-жақты, «сегіз қырлы, бір сырлы» азамат етіп тәрбиелеудің жолы. Бұл — ата-ананың өз ұрпағы алдындағы биік әрі ізгі борышы.