Өлеңдегі сөздерге сөз екпінін қойыңдар
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Сабақ тақырыбы
- Екпін
- Сабақ типі
- Жаңа сабақ
- Сабақ түрі
- Саяхат сабақ
- Сабақ әдістері
- Сұрақ–жауап, түсіндіру, жаттығу орындау
Сабақ мақсаты
Мақсаттар үш бағытта қарастырылады: білімділік, тәрбиелік, дамытушылық.
Білімділік
- Екпіннің лексикалық мағынасын ашу және оның оқу, сөйлеу нормасына тән құбылыс екенін түсіндіру.
- Орыс тіліндегі екпін мен қазақ тіліндегі екпінді салыстырып, айырмашылықтарын анықтау.
- Екпін түрлерін түсіндіру, меңгерту және ажырата білуге үйрету.
- Екпін түспейтін қосымшаларды танып-білу.
Тәрбиелік
- Берілген тапсырмалар арқылы ғылым-білімге ұмтылуға баулу.
- Әдебиетті сүюге, тілді құрметтеуге тәрбиелеу.
Дамытушылық
- Фонетикадан алған білімді дамыту.
- Үндестік заңына сай орфографиялық және орфоэпиялық сауаттылықты жетілдіру.
- Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды түгендеу, сабақтың мақсатын қысқаша атап, назарын сабаққа аудару.
II. Оқушы білімін жан-жақты тексеру
1) Үй тапсырмасын тексеру
Оқушылардың орындаған жұмыстары тыңдалып, қысқа кері байланыс беріледі.
2) «Данышпан атаның сұрақтары»
- Фонетика нені зерттейді?
- Орфография мен орфоэпия деген не?
- Буын дегеніміз не? Буынның түрлерін ата.
- Үндестік заңы деген не?
- Дыбыс үндестігі деген не? Оның түрлерін ата.
III. Жаңа сабақ
1) «Данышпан ата» түсіндіреді
Ең алдымен «екпін» сөзінің күнделікті тілдегі мағынасына назар аударайық: күшті, көтеріңкі, қатты, ерекше.
Мысалдар
- Бар екпінімен құлап түсті.
- Екпіндетіп сөйледі.
- Екпіні қатты жел соқты.
- Оқу екпіндісі.
- Даусы ерекше шықты, яғни даусы екпінді шықты.
Бұл сөз мағына жағынан көп мағыналы. Ал тіл білімінде ол термин ретінде қолданылады.
2) Оқулықпен жұмыс
Ережені түсініп оқимыз: екпін бір сөзге, бір буынға, бір дыбысқа, бір тіркеске түсуі мүмкін.
Жинақталған анықтама
Сөйлеп тұрғанда бір сөз басқа сөздерге, бір буын басқа буындарға, бір дыбыс басқа дыбыстарға қарағанда күшті, көтеріңкі айтылса, оны екпін дейміз.
Екпін түрлері
- Сөз екпіні
- Дыбыс екпіні
- Ой екпіні
- Тіркес екпіні
Сөз екпіні (анықтама)
Екі немесе одан да көп буынды бір сөздің ішіндегі бір буынның көтеріңкі айтылуы сөз екпіні деп аталады.
Қазақ тіліндегі ерекшелік
Қазақ тілінде сөз екпінінің орны көбіне тұрақты: екпін сөздің соңғы буынына түседі.
Мысал: Мектеп — кеме, білім — теңіз.
Мысал: Білімпаздарға.
Орыс тіліндегі екпінмен салыстыру
Орыс тілінде екпін орны өзгеріп, сөз мағынасына әсер етуі мүмкін:
Замок — құлып
Замок — қорған
Мука — азап
Мука — ұн
Қазақ тілінен шағын тізбек
Оқу
Оқушы
Оқушылар
Оқушыларға
3) Әдебиетпен байланыс
Әдебиет пәнінен С. Жүнісовтің «Ақырғы бәйге» шығармасынан алынған үзінді бойынша тірек сөздерді анықтап, сөздерге екпін қою тапсырмасы орындалады.
Мысал сөйлем: Мектепте үздік оқушыларға мақтау қағазы беріледі.
4) Екпін түспейтін қосымшалар
Кейбір қосымшалар сөздің соңғы буынында тұрғанымен, екпін қабылдамайды. Бұл құбылысты үндестік заңына бағынбайтын қосымшалармен салыстыра түсіндіруге болады.
Екпін түспейтін қосымшалар
- Жіктік жалғауы
- Болымсыз етістік жасайтын жұрнақтар: -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе
- Сапалық мәнді жұрнақтар: -тай, -тей, -дай, -дей, -лай, -лей
«Ұмай ана» түсіндіреді
Орыс тілі пәні мұғалімі екпін (ударение) туралы қысқаша мәлімет беріп, тілдер арасындағы ерекшеліктерді нақтылайды.
IV. Сабақты бекіту
«Данышпан атаның тапсырмасы»: 343-жаттығу
Шеңбердегі сөздерде екпін қай буынға түскенін анықтаңдар. Екпін түспей тұрған ұқсас қосымшаларды табыңдар.
Шығармашылық жұмыс (Мұзафар Әлімбаев)
Ұлыстың ұлы күнінде,
Көппенен бірге күлімде.
Көбейсін жаңа достарың,
Молайсын елге қосқаның.
V. Сабақты қорыту
- 1 Екпін дегеніміз не?
- 2 Екпіннің қандай түрлері бар?
- 3 Сөз екпіні деген не?
- 4 Екпін түспейтін қосымшаларды атаңдар.
Келесі қадамдар
VI. Бағалау
Оқушылардың белсенділігі мен тапсырмаларды орындауына қарай бағаланады.
VII. Үй тапсырмасы
С. Жүнісовтің «Ақырғы бәйге» шығармасынан ұнаған екі сөйлемді таңдап, сөйлемдердегі сөздерге сөз екпінін түсіріп, жазып келу.