Омыртқалы жануарлардың құрылыс ерекшелігі мен тіршілік әрекеті туралы алған білімдерін толықтыра түсу және олардың жеке топтарының қозғалу ерекшеліктерімен таныстыру
Сабақ туралы мәлімет
Сыныбы
6-сынып
Тақырыбы
§ 45 Омыртқалы жануарлардың қозғалуы
Сабақтың түрі
Ашық сабақ
Пәнаралық байланыс
География, физика
Мақсаты (білімділік)
Омыртқалы жануарлардың қозғалу мүшелері мен мүшелер жүйесін таныстыру; құрылысы, қозғалыс ерекшелігі және тіршілік әрекеті туралы білім қалыптастыру.
Мақсаты (дамытушылық)
Омыртқалы жануарлардың құрылыс ерекшелігі мен тіршілік әрекеті туралы білімді толықтыру және олардың жеке топтарының қозғалу ерекшеліктерін салыстыра талдату.
Мақсаты (тәрбиелік)
Оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру, табиғатты сүюге және қорғауға тәрбиелеу.
Әдістері
- Түсіндіру
- Сұрақ-жауап
- Венн диаграммасы
- «Қарлы кесек» ойыны
- Қызығушылықты ояту
Көрнекілігі
- Интерактивті тақта
- Видео сабақ
- Қосымша материалдар
Сабақтың барысы
- I Ұйымдастыру: оқушыларды сабаққа даярлау.
- II Жаңа сабақ: «Омыртқалы жануарлардың қозғалуы» тақырыбын меңгеру.
Омыртқалы жануарлардың қозғалысы: негізгі топтар
Омыртқалы жануарлардың қозғалу мүшелері тіршілік ортасына бейімделуіне қарай әртүрлі қалыптасқан. Бұл бөлімде балықтар, қосмекенділер, құстар және сүтқоректілердің қозғалысқа жауап беретін негізгі ерекшеліктері жүйеленеді.
Балықтар: суда жүзуге бейімделу
Балықтардың суда тіршілік ететіні белгілі, сондықтан олардың су ішінде қозғалу мүшелері мен мүшелер жүйесі жақсы жетілген. Дене пішіні жүзуге ыңғайлы: бас жағы сүйірленіп, тұлға тұсында жуандап, құйрыққа қарай жіңішкереді. Екі бүйірі сәл қысыңқы, денесі сүйекті қабыршақпен қапталған.
Қабыршақтың орналасуы
Әр қабыршақтың артқы жиегі келесі қабыршақтың алдыңғы жиегімен жапсарласа орналасады.
Жүзбе қанаттары
Құйрық жүзбе қанаты, жұп көкірек қанаты, жұп құрсақ жүзбе қанаттары болады; сондай-ақ арқа және құрсақ асты (аналь) жүзбе қанаттары кездеседі.
Торсылдақтың маңызы
- Су түбіне бату және су бетіне жеңіл көтерілуге көмектеседі.
- Кейбір түрлерінде дыбыс толқынын күшейтетін резонатор қызметін атқарады.
- Кейбір балықтарда дыбыс шығаратын мүше ретінде қатысады.
Қосмекенділер: құрлыққа шығудың алғашқы қадамы
Қосмекенділер — құрлықта тіршілік етуге бейімделген алғашқы омыртқалы жануарлар. Осыған байланысты көптеген түрлерінде екі жұп аяқ дамыған, ал артқы аяқтары ұзындау болғандықтан көбіне секіріп қозғалады.
Аяқтардың құрылысы
Алдыңғы аяқ
Қар, білек, алақан сүйектерінен тұрады.
Алақаны: 4 саусақ.
Артқы аяқ
Сан, сирақ, табан сүйектерінен тұрады.
Табаны: 5 саусақ.
Құстар: ұшуға бейімделген қозғалыс
Құстардың алдыңғы аяқтары қанатқа айналған. Қанаттың қалақшасын түзетін ұзын қауырсындар қанатты қағушы қауырсындар деп аталады. Қанаттың үстіндегі ірі қағушы қауырсындар денені ауада ұстайтын қалықтау бетін құрайды.
Құйрықтағы ірі қауырсындар ұшу бағытын өзгертуге және қонған кезде ұшуды баяулатуға көмектесетін бағыттаушы қауырсындар қызметін атқарады.
Қаңқаның тірек қызметі
Құстарда бел омыртқалары сегізкөз және құйрықтың алдыңғы омыртқаларымен бірігіп, жамбас сүйектерімен тұтасып, қозғалмайтындай байланысады. Бұл дененің артқы аяқтарға берік тірек болуын қамтамасыз етеді.
Сүтқоректілер: алуан түрлі қозғалысқа бейімделу
Сүтқоректілердің тірек-қимыл жүйесінің жалпы құрылысы қосмекенділер мен жорғалаушыларға ұқсас. Дегенмен әр түрдің тіршілік ортасы мен қозғалу тәсіліне байланысты тірек-қимыл жүйесінде өзіндік ерекшеліктер қалыптасады.