Ауырған себепті көрген түс
Түс көру: тылсым құбылыс және ақыл-ойдың екі қабаты
Атам заманнан бері адам баласын қызықтырып келе жатқан, сыры толық ашылмаған құбылыстардың бірі — түс көру. Ұйқыдағы адамның шытырман оқиғаларға қатысып, қорқынышты жағдайларға ұшырап, кейде айғайлап сөйлеп, қара терге түсіп, түрлі қимыл жасауы — көпшілікке таныс құбылыс.
Қазіргі ғылыми деректер мен болжамдарға сүйенсек, түс көру құпиясына шамалап мынадай түсініктеме беруге болады: ғалымдардың айтуынша, мида адамзат жаратылғалы бергі ақпараттың ізі, дерек-қабаттары сақталады. Дені сау, ақыл-ойы дұрыс дамыған адам ми мүмкіндігінің небәрі 3–4%-ын, ал аса зерек, ғұлама жанның өзі 6–7%-ын ғана тиімді қолдануы мүмкін деген пікір бар.
Негізгі ұғым: ерікті және еріктен тыс ақыл-ой
Қарапайым тілмен айтқанда, ми қызметін екі қабатқа бөліп қарастыруға болады:
- Ерікті ақыл-ой орталығы — адамның күнделікті іс-қимылын, ой-түйсігін, арман-мақсатын, танымын және шешім қабылдауын басқаруға қатысатын бөлігі. Бұл қабат өмір тәжірибесі, оқу-білім, бақылау және жаттығу арқылы жетіледі.
- Еріктен тыс ақыл-ой орталығы — адамның бақылауынан тыс жүретін, сыртқы-ішкі әсерлерден үздіксіз толықтырылып отырады деп қарастырылатын қабат.
Ми — адам ағзасындағы ең күрделі мүше. Оның сан қырлы қасиеттері мен тылсым сырларын толық ашатындай деңгейге ғылым әлі толық жете қойған жоқ. Дегенмен, мидың ағзамен үндестігі мен әсер ету тетіктері туралы түсінік біртіндеп тереңдеп келеді.
Түс жору мәдениеті: әдеп және жауапкершілік
Түс жору — адамға сирек қонатын қасиет ретінде бағаланады. Түсті мүмкіндігінше көргені көп, байыппен ойлайтын, өмір тәжірибесі мол адамға жорытқан жөн. Ал әзілқой құрдасқа, ойланбай сөйлейтін бала-шағаға айта салу — көп жағдайда қажетсіз уайымға немесе орынсыз үмітке жетелеуі мүмкін.
Дәстүрлі түсінікте жақсы түске де, жаман түске де садақа беру керек делінеді — бұл адамның көңілін орнықтырып, тәуекел мен сабырды тең ұстайтын ұстаным ретінде айтылады.
Ертедегі тайпалар «адам ұйықтағанда жаны кеудесінен шығып кетеді» деп сенген. Сол себепті шырт ұйқыдағы адамды оятуға болмайды деп есептеген: «саяхаттап жүрген жан өз иесіне қайтып келуге үлгермей қалады» деген наным болған.
Түс көрудің бес себебі
- Күндіз ерекше әсер қалдырған оқиға мен көріністердің ықпалынан туған түс.
- Күндізгі жұмыс, шаруа, әдеттегі әрекеттермен байланысты түс.
- Ауру-сырқат әсерінен көрінетін түс.
- Аян беру (ерекше рухани мағына берілетін түс ретінде түсіндіріледі).
- Жан мазасыздығына байланысты түс.
Алғашқы үш жағдайда көрген түске тым мазасызданып, ерекше мән бере берудің қажеті жоқ деп айтылады. Ал аян мәселесі бөлек: қасиетті діни кітаптарда мұндай түсті жоруға болмайтыны туралы пікірлер кездеседі.
Ертедегі ойшылдардың басты зерттеу нысаны ретінде жиі айтылатыны — жан мазасыздығына байланысты түс. Сондықтан түс жорудан бұрын жағдайды нақтылап алған жөн.
Түс жорудан бұрын өзіңізден сұраңыз
- Денсаулығыңыз қалай еді? Түс көрер алдында көңіл-күйіңізге ерекше әсер еткен оқиға болды ма?
- Ұйықтар алдында немен шұғылдандыңыз? Ойыңызды мазалаған, назарыңызды ерекше аудартқан нәрсе болды ма?
- Түс көріп жатқан кездегі орта қандай болды? Сартылдаған дыбыстар, музыка, бөлменің өте суық/ыстық болуы, ауа тарлығы — түске ықпал етуі мүмкін.
- Түс мазмұны бұрын бастан өткерген оқиғаның қайталануы немесе сәл өзгерген бейнесі емес пе?
- Егер денсаулық жақсы болып, түс күндізгі әсерден тумаса, орта факторлары әсер етпесе және ол өткен оқиғаның қайталануы болмаса, мұны жан мазасыздығы деп қарастыруға негіз бар.
Мағына — детальда: түсті тұтас оқиға ретінде қараңыз
Түс жоруда көрген оқиғаның мазмұнына түгел назар аудару қажет. Мысалы, түсіңізде жай ғана шарбақ көрдіңіз делік — бұл кейде ештеңе білдірмеуі мүмкін. Ал егер шарбақ сіздің үстіңізге құласа, онда оқиға желісінде мағына бар деп қарастырылуы ықтимал.
Адам ойын сан түрлі сөз өрнегімен жеткізсе, түс те дәл сол сияқты: мағына кейде тура, кейде астарлы, кейде белгі арқылы беріледі. Мұның бәрін толық тізіп шығу мүмкін емес.
Дәстүрлі түс жорудан мысалдар
Төмендегі мысалдар халықтық және дәстүрлі түс жору үлгілерінде жиі айтылатын түсіндірмелердің жинақталған нұсқасы. Олар өмірлік бағдар ретінде емес, мәдени мұра және дүниетанымдық мәтін ретінде оқылғаны жөн.
Жалпы белгілер
- Биікке, тауға шығу — жақсы нышан; дәреженің өсуіне жорылады.
- Биіктен құлау — көңілдің жабырқауына, қапаға жорылады.
- Жақсы киім кию — қуаныш әкелетін істің белгісі.
- Өзіңіздің өлгеніңізді көру — ұзақ ғұмырға жорылады.
- Тыржалаңаш жүру — қайғы-мұқтаждан арылуға жорылады.
- Басына тәж кию — байлыққа, мәртебеге жорылады.
- Сүйікті адамды құшақтау — бақыттың нышаны.
- Түсте жылау — өңдегі қуанышқа жорылады.
Аспан, су, табиғат
- Айды көру — мұратқа жету белгісі.
- Күнді көру — мерейдің үстем болуы, дәулеттің артуы ретінде айтылады.
- Жұлдыздарды көру — ұрпақтың дәрежесінің жоғары болуына жорылады.
- Мөлдір өзен суы — жақсы; лай, ащы су — сәтсіздікке жорылады.
- Таза суға сүңгу — ақталу, ел қатарына қосылу белгісі ретінде айтылады.
- Жаңбыр — табыс; салқын самал — жайлы тұрмыс белгісі.
Бақ, гүл, өсімдік
- Баққа кіру, аралау — жақсылықтың белгісі.
- Бақ пен дала гүлдерін көру — рахат күй, берекеге жорылады.
- Қызыл гүл — байлыққа жорылатын белгі ретінде айтылады.
Түстер мен киім
- Көк түсті киім — тілектің қабыл болуы, мұратқа жету белгісі делінеді.
- Ақ киім — сый-құрметтің нышаны.
- Сары, ақсары — жағдайдың құбылуы; ақсары — өте жақсы белгі ретінде айтылады.
- Қызыл — билік, бедел; қара — қайғыға жорылады.
- Ақ, жасыл түсті зат немесе су — жақсы; қара, қарақошқыл, түтін/от — жайсыз белгі ретінде келтіріледі.
Құстар
- Құс ұстау — үйлену белгісі делінеді.
- Басына құс қону — қызмет, міндет артуына жорылады.
- Самұрық — бақыт, дәулет белгісі ретінде айтылады.
- Қыран, лашын, қаршыға — дәреженің өсуі, байлықтың артуы ретінде түсіндіріледі.
- Көгершін — істің оңғарылуы; қараторғай — қуаныш белгісі делінеді.
Аңдар
- Жылан — кейде жақсы белгі ретінде айтылады; жылан қуу — зымиян адамдардан сақтану туралы ескерту ретінде түсіндіріледі.
- Айдаһар — қуатты бастыққа жолығу белгісі делінеді.
- Қасқыр — дұшпанның көбеюі; түлкі — алдамшының басым түсуі туралы ишара ретінде айтылады.
- Аю — күтпеген олжаға жорылады.
- Қоян — тілекке жету; ақ/қара қоян — қыстың қатты/жайлы болуына жорылатын белгі ретінде беріледі.
Төрт түлік
- Атқа мініп, құламай түсу — арман-тілекке жету белгісі.
- Аттан құлау — қауіп-қатердің ишарасы ретінде айтылады.
- Қой отары — халық, береке; қой көру — басшылыққа, тілектің орындалуына жорылады.
- Түйеге міну — қолдау, желеп-жебеудің белгісі делінеді; қоңды түйе — мұратқа жету, көтерем түйе — жайсыз нышан.
- Семіз сиыр — арзаншылық; арық сиыр — қымбатшылық белгісі ретінде айтылады.
- Есекке міну — дәреженің көтерілуі ретінде беріледі.
Тағамдар
- Бидай, арпа — арзаншылық белгісі делінеді.
- Ас ішу, піскен ет жеу — дәулеттің, несібенің көбеюіне жорылады.
- Құрма — ұзақ ғұмыр; жүзім — бақтың жануы; алма — тілекке жету.
- Анар — байлық; тары — бақыт белгісі ретінде айтылады.
Дереккөз туралы
Мәтіндегі жорулар мен пайымдардың бір бөлігі Нұрманов Әбен (Әбдіәлі) Алдабергенұлы еңбектерінде келтірілетін дәстүрлі түс жору үлгілеріне үндес келеді: э. ғ. д., профессор, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Нострадамус атындағы Халықаралық академияның (Франция) академигі.
Ескерту: Түс жору — мәдени-танымдық мұра. Оны өмірлік шешім қабылдаудың жалғыз өлшемі етпей, денсаулық, психологиялық жағдай және өмірлік контексті ескеру маңызды.