Басыңқыдан бағыныңқыға қашан
Сабақтың мақсаттары
Білім беру
Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдарымен таныстыру, жаттығулар арқылы талдай білуге үйрету.
Тәрбие беру
Оқушыларды іскерлікке, ізденіске және ұйымшылдыққа тәрбиелеу.
Дамыту
Сөйлеу тілін жетілдіру, шығармашылық қабілетті дамытуға ықпал ету.
Сабақтың барысы
- 1 Ұйымдастыру кезеңі
- 2 Үй тапсырмасын сұрау
- 3 Жаңа сабақ
Анықтама және негізгі ұғым
Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлемде бағыныңқы сөйлем басыңқыдағы істің, оқиғаның мезгілін білдіреді.
Сұрақтары
- Қашан?
- Қашаннан бері?
- Қай кезде?
Бұл сұрақтар басыңқыдан бағыныңқыға қойылады.
Жасалу жолдары
Бағыныңқының баяндауышы көбіне есімше, көсемше, шартты рай тұлғаларынан, сондай-ақ -ысымен / -ісімен жұрнақтары арқылы жасалады.
Мезгіл бағыныңқының жасалу үлгілері
Төмендегі тұлғалар мезгіл мәнін білдіретін бағыныңқы сөйлем жасауға жиі қатысады.
| № | Тұлға / құрылым | Түсіндірме |
|---|---|---|
| 1 | Жатыс септікті есімше: -ғанда, -генде, -қанда, -кенде | Істің қай мезгілде болғанын білдіреді. |
| 2 | Барыс септікті есімше: -ғанға, -генге, -қанға, -кенге + дейін/шейін | Белгілі бір мезгілге дейінгі аралықты көрсетеді. |
| 3 | Шығыс септікті есімше: -ғаннан, -геннен, -қаннан, -кеннен + кейін/соң | Оқиғаның кейін болатын мезгілін білдіреді. |
| 4 | Шылаулы тіркес: -ған, -ген, -қан, -кен + сайын | Қайталанатын, жиілік мәнді мезгілді білдіреді. |
| 5 | Мезгіл үстеуімен: -ған, -ген, -қан, -кен + кезде/сәтте/уақытта | Нақты уақыт межесін көрсетеді. |
| 6 | (-ған, -ген, -қан, -кен) + -ша/-ше | Уақыттық шек, мезгілдік салыстыру мәнін тудыра алады. |
| 7 | Болымсыз есімше + бұрын: -ма/-ме/-ба/-бе/-па/-пе + -с + бұрын | Істің әлі болмағанын, одан бұрынғы мезгілді білдіреді. |
| 8 | -ысымен/-ісімен (сондай-ақ -сымен/-сімен) | Істің іле-шала, дереу болуын білдіреді. |
| 9 | -арда/-ерде/-рда | Мезгілдік қатынасты білдіретін көне тұлғалар қатарына жатады. |
| 10 | -ғалы/-гелі/-қалы/-келі | Істің басталу мезгілін, «бері» мәнін білдіреді. |
| 11 | -ғаннан/-геннен/-қаннан/-кеннен + бері | Оқиғаның белгілі бір уақыттан осы кезге дейін жалғасуын білдіреді. |
| 12 | Шартты рай тұлғасы: -са/-се (жіктік жалғауымен) | Көбіне мезгілдік шарт-байланыс арқылы беріледі. |
Белгілері
1) Мағыналық белгісі
Бағыныңқы сөйлем басыңқыдағы істің, оқиғаның мезгілін білдіреді.
2) Сұрақ арқылы анықталады
Басыңқыдан бағыныңқыға қашан?, қай кезде?, қашаннан бері? сұрақтары қойылады.
3) Баяндауыш тұлғалары сан алуан
Бағыныңқының баяндауышына бір ғана тұлға «шекара» бола алмайды. Дегенмен шылаумен тіркескен есімшелер, -гелі формалы көсемше, сондай-ақ -ысымен, -ғасын формалы етістіктер мезгіл бағыныңқы мағынаны жиі тудырады.
4) Тыныс белгісі
Компоненттердің арасы үтір арқылы ажыратылады.
Материал: «Мезгіл бағыныңқы сабақтас» тақырыбы бойынша оқу-әдістемелік жазба.