Ар - ождан - сенімнің өлшеміАдамзат баласы бойындағы ең қажетті сезім - ар - ожданы
Ой-толғау
Ар-ождан — сенімнің өлшемі
Адам баласына ең қажетті сезімнің бірі — ар-ождан. Ар-ожданның негізгі мақсаты — ақиқат пен жалғанды анық айырып, бір нәрсені өтірік мақтамау, не оны жалған жамандамау.
Күнделікті өмірдегі белгісі
Қазіргі күнде әркім ар-ождан туралы жиі айта бастады: «арым таза», «арым көтермейді», «арым солай бұйырады» деген сөздер көп естіледі. Бұл — адамның сана-сезімі оянып, өсіп келе жатқанын көрсететін белгі.
Ар-ожданның қадірі
Дәстүрлі дүниетанымда Алла тағала адамзатты жаратқанда оған ар-ұятты қоса жаратқан деп айтылады. Ал жан-жануарға да бір-бірінен қызғану секілді сезім дарыған. Демек, адам да, жануар да бойындағы осындай қасиеттерімен тіршілік етеді. Алайда адам баласының ар-ожданы ерекше қасиетті, жоғары өлшем саналады.
Ар-ождан — әділдіктің ең басты таразысы. Осы өлшем болғанда ғана адам нәпсінің құлы болудан сақтана алады. Егер бұл қасиет дұрыс қолданылмаса, адамның жануардан айырмасы көмескіленеді.
Қоғам мен билік үшін өлшем
Адамзат жабайылық күйден осы жақсы қасиет арқылы бөлініп шығып, өмірінің барлық саласына ар-ожданды өлшем етуге ұмтылды. Сондықтан да іс басына келген әкімдер, патшалар, халифалар осы өлшеммен жүрсе ғана қоғамды да, қоғам дәулетін де дұрыс жолға бастай алады.
Ар-ождан биік тұрса — әділет орнығады; әділет орнықса — қоғамның бағыты түзеледі.
Заң, қағида және дәлел
Әлеуметтік заңдар мен қағидалардың көпшілігі адам ақыл-ойымен жасалады. Адам өмірінің ішкі жағдайлары — дау-дамай, жанжал-ұрыс және өзге де қайшылықтар — осындай дәстүрлі заңдарға бағынуы керек.
Бұл қағидалар әуелі ғұлама, оқымыстылар тарапынан кітап болып жарияланып, кейін ресми заңдарға айналады. Бірақ заң мен қағида әлеуметтік өмірдегі барлық істі толық қамти бермейді. Сондықтан олар үнемі толықтырылып, жаңартылып отыруы қажет.
Құранда ар-ождан туралы кеңінен айтылады: әр нәрсенің анық-қанығына көз жеткізбей тұрып, үкім шығармау керектігі ескертіледі. Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) өсиетінде де куәлік мәселесіне мән беріліп, бір іске екі не үш адамның куәлігі болғанда ғана сенім артудың дұрыстығы айтылады. Демек, қандай жағдайда да ар-ождан жоғары тұруы тиіс.
Ойдың түйіні
Ғалымдар ар-ождан, әділет және дәлел мәдениеті туралы пікірлерін баспасөз арқылы көбірек жарияласа, әділет жолындағы үлкен қызмет болар еді. Бұл қоғамға ғана емес, ғылымның дамуына да ықпал етеді.