Тартыс күйлер
Сабақ туралы мәлімет
Өңірі
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті
Оқу орны
Балалар әуез мектебі, домбыра сыныбы
Мұғалім
Байдаулетова Мейрамкүл
Сабақ тақырыбы
Тартыс күйлер
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Бұл сабақта қазақ халқының күйшілік өнеріне, күй жанрларына, соның ішінде тартыс күйлерге ерекше тоқталып, тақырыпты жүйелі түрде түсіндіру көзделеді.
Білімділік
Жаңа материалды талдау арқылы оқушының күйшілік орындаушылық дағдысын жетілдіру.
Дамытушылық
Тартыс күйлерді тыңдау және орындау арқылы ой-өрісін, музыкалық талғамын дамыту.
Тәрбиелік
Күй өнері арқылы отансүйгіштікке, ұлттық құндылықты қастерлеуге тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер мен ұйымдастыру
Сабақ әдісі
- Түсіндіру
- Сұрақ-жауап
Оқыту формасы
Оқушымен жеке жұмыс.
Көрнекілік және ресурстар
- Ережелерді видеопроектор арқылы көрсету
- Бейнетаспалар мен үнтаспалардан мысал тыңдату
Сабақ жоспары
I бөлім — Ұйымдастыру
- Оқушының сабаққа әзірлігін және оқу құралдарын тексеру
- Үй тапсырмасын қайталау
II бөлім — Негізгі бөлім
- Тартыс күйлер туралы терең мағлұмат беру
- Түрлерін талдап, бейне/үнтаспадан мысалдар келтіру
III бөлім — Қорытынды
- Сабақты пысықтау
- Оқушыны бағалау
- Үй тапсырмасын беру
Негізгі мазмұн: күй және тартыс дәстүрі
Күй — қазақ халқының рухани мәдениетінің аса маңызды саласы. Ол ұлы оқиғаларды, өмір шындығын, қазақ даласындағы айтыс-тартысты, той-думанды, тұрмыс-тіршілікті және табиғат көріністерін музыка тілімен бейнелейді.
Күйдің жанрлық жіктелуі
Қазақтың аспаптық музыкасы орындаушылық ерекшеліктеріне қарай төкпе және шертпе болып бөлінеді. Ал жанрлық тұрғыдан төмендегі алты топ жиі аталады:
- Аңыз күйлер
- Арнау күйлер
- Тарихи күйлер
- Тұрмыс-салт күйлері
- Лирикалық күйлер
- Тартыс күйлер
Тартыс күйлер — халық арасында кең тараған өнер жарысы. Олар көбіне үлкен жиын-тойларда, мерекелерде орындалып, күйшілердің шеберлігі күй арқылы сыналған. Күймен айтысу дәстүрінде жеке өнер ғана емес, кей сәтте ел намысы да таразыға түскен.
Тарихтан мысалдар
Тартыс күйлерге мысал ретінде XIX ғасырдың соңында Қоңырат өңірінде өткен күй тартысын атауға болады. Оған Орынбай, Дүкенбай, Қаратөс–Аймағанбет, Қаналытөре секілді белгілі күйшілер қатысқан.
Сайыс шарты бойынша әр күйші алпыс екі «Ақжелең» күйін толық орындауға міндеттелген. Осы додада Қазанғап «Алпыс екі Ақжелеңді» нақышына келтіріп орындауымен ерекшеленіп, әсіресе «Күй шақырғыш Ақжелең» жоғары бағаланған.
Сондай-ақ Маңғыстау өңірінде Науша, Тоғызбай, Есбай күйшілердің тартыстары және Құлшар, Кемпір мен қыз арасындағы күй сайыстары туралы әңгімелер халық жадында сақталған.
Тартыс күйлердің үш түрі
1) Орындаушылық шеберлікті сынайтын тартыс
Бұл түрінде күйшілер бір күйді бастап, келесі күйші сол күйді орта буынынан жалғастырып, әрі қарай басқа күйге ұластырып отырады. Мұнда негізгі өлшем — нақыш, ырғақ, қолтаңба және сахналық жинақылық.
Көрсетілім ұсынысы: видеопроектор арқылы күйшілердің күй тартыс үлгілерін көрсету.
2) Композиторлық қабілетті танытатын тартыс
Сайыс үстінде күйші өз жанынан жаңа күй шығарып, оны орындап береді. Мұндай тартыс барысында күйдің сазы ғана емес, онымен сабақтас аңыз-әңгіме, тарихи ишара да баяндалып отырады.
Тыңдатылым ұсынысы: Маңғыстаудағы Құлшар күйші, Кемпір және қыз тартысына қатысты үнтаспа үлгілері.
3) Ең күрделі түрі: естігенді бірден қайталау
Бұл деңгейде күйші орындаушылық және шығармашылық шеберлікпен қатар, жаңа ғана естіген күйді сол сәтте іліп алып, дәл қайталап тартып беруі керек. Сондықтан бұл тартыс ең қиын түрі саналады әрі тәжірибе алмасудың мектебі болған.
Мысал: Құрманғазы мен Дәулеткерей тартысында Дәулеткерей жаңа күй тартып, ол «Бұлбұл» аталған. Құрманғазы осы әсерден «Бұлбұлдың құрғыры» күйін шығарғаны айтылады.
Тартыс дәстүрінің ауқымы және бүгінгі жалғастығы
Күй тартыстары тек қазақ күйшілерінің арасында ғана емес, қазақ пен қырғыз, қазақ пен қалмақ, қазақ пен түрікмен күйшілерінің арасында да болған. Мысалы, Дәулеткерей, Өскенбай секілді күйшілердің түрікмен күйшілерімен болған сайыстарының нәтижесінде әсем сазды күйлер дүниеге келгені айтылады.
Бұл дәстүр бүгінге дейін өз жалғастығын тапқан: қырғыздың қомузы мен қазақтың қара домбырасы арқылы күй сайыстарын көрсететін өнерпаздар үлкен сахналарда көрерменмен қауышып жүр.
Көрсетілім
Сабақ барысында бейнетаспадан қазіргі күй тартыс үлгісін тамашалау ұсынылады.
Қорытынды бөлім
Сабақ соңында өтілген тақырып бойынша сұрақтар қойылып, негізгі ұғымдар пысықталады. Оқушының орындаушылық барысы мен белсенділігі ескеріліп, бағаланады.
Үй тапсырмасы
- Тартыс күйдің үш түрін қысқаша мазмұндап келу
- Берілген тыңдалым/көрсетілім бойынша 2–3 байқаған ерекшелікті жазу