Көлеңке төзімді
Сабақ жоспары (жарыс сабақ · ізденіс · топтық жұмыс)
Өсімдіктер қанша жыл тіршілік етеді?
Бұл сабақта өсімдіктің тірі ағза екенін нақтылап, оның тіршілігіне қажетті орта мен жағдайларды қайталаймыз. Сонымен бірге өсімдіктердің біржылдық, екіжылдық және көпжылдық болып бөлінуін өмір сүру ұзақтығымен байланыстыра қарастырамыз.
Сабақтың мақсаттары
- Өсімдіктің тірі ағза екенін түсіндіру, тіршілікке қажет орта мен жағдайлар туралы білімді пысықтау.
- Мекен ету ортасына қарай өсімдіктердің тіршілік ету ұзақтығы туралы түсінік қалыптастыру.
- Табиғатты аялауға, қамқор болуға тәрбиелеу және экологиялық сауаттылықты дамыту.
- Бақылау, салыстыру, зерттеу дағдыларын күнделікті өмірмен байланыстыра жетілдіру.
- Оқушыларда ғылыми түсінік қалыптастыру.
Құрал-жабдықтар және байланыстар
Көрнекіліктер
Суреттер, сызбалар, өсімдік үлгілері (тұқымдар, көкөністер, бөлме гүлі).
Әдістер
Сұрақ-жауап, әңгімелеу, өз ойын дәлелдеу, салыстыру, зерттеу.
Пәнаралық байланыс
Математика, ана тілі, қазақ тілі, бейнелеу өнері.
Сабақ құрылымы: жарыс форматы
Сабақ оқушыларды топқа бөліп, білім мен жылдамдықты қатар сынайтын жарыс үлгісінде ұйымдастырылады. Жұмыс барысында бір-біріне сәттілік тілеп, ынтымақтастық пен қолдауды күшейтуге мән беріледі.
Ұйымдастыру және психологиялық дайындық (2 минут)
- Шаттық шеңберін құрып, бір-біріне сәттілік тілеу.
- Сабақтың жарыс түрінде өтетінін хабарлау.
Қысқа ұран
Шеңбер болып тұрайық,
Алақанды созайық.
Сәттілік тілеп сабақта,
Көңілді де болайық.
Топқа бөлу және таныстыру (2 минут)
Қиындыларды дұрыс құрастырып, шыққан сурет арқылы топ атауы анықталады. Топ белгілері таратылады және әр топ басшысын сайлайды.
Жетелеуші сұрақ
Қайың, күнбағыс, бидай — бұлардың жалпы атауы қандай? Өсімдіктер.
Үй тапсырмасын тексеру: топтық тапсырмалар
«Қайталау — білім анасы» қағидасына сүйене отырып, әр топқа әртүрлі тапсырма беріледі. Дайындалуға 2 минут, жауап беруге әр топқа 3 минуттан.
1-топ: Өсімдіктердің алуан түрлілігі (суретпен жұмыс)
Қиып-жапсыру арқылы өсімдіктерді тіршілік жағдайына қарай топтастырып орналастыру.
Ылғалсүйгіш: бақбақ
Құрғақшылыққа төзімді: сүттіген
Жарықсүйгіш: бидай
Көлеңкеге төзімді: саумалдық
Жылусүйгіш: жүгері
Суыққа төзімді: бидай
2-топ: Өсімдіктердің топталып өсуі (суретпен жұмыс)
Сурет бойынша ағаштар, бұталар, шөптерді ажыратып, өсімдіктердің топтасып өсуін түсіндіру. Қосымша тапсырма: өсімдіктердің адамдарға ұқсастығын дәлелдеп айту.
3-топ: Шығармашылық тапсырма
Үйде дайындалған өлең, жаңылтпаш, шағын шығарма немесе мәтінді мәнерлеп айту.
Талқылау қорытындысы: өсімдіктер кейде бірігіп өсіп, бір-біріне «қамқорлық» көрсетеді — әлсіздерін күштілері желден, ыстықтан немесе басқа әсерлерден қорғай алады.
Сергіту сәті (1 минут)
Өсімдіктердің ерекшеліктерін қимыл-қозғалыспен көрсету арқылы есте сақтаймыз.
Ылғалсүйгіш
Отыру
Жарықсүйгіш
Тұру, қолды созу
Көлеңкеге төзімді
Қолмен басты жабу
Жылусүйгіш
Жылыну қимылы
Жаңа тақырыпқа шығу: сұрақтар арқылы
Бірнеше сабақ бойы өсімдіктер туралы білімімізді кеңейтіп келеміз. Бүгін сол әңгімені жалғастырып, өсімдіктердің өмір сүру ұзақтығын анықтаймыз. Тақырыпты табу үшін төмендегі сұрақтарға жауап береміз:
- Мыналардың жалпы атауы қандай? Өсімдіктер
- Сан есімнің сұрағы қандай? Қанша
- «Қоян биыл неше жаста?» дегендегі өлшем атауы? Жыл
- «Өмір сүру» ұғымы бір сөзбен? Тіршілік
- «Кетеді» сөзінің бірінші әрпін алып тастап оқы. Етеді
Нәтиже: Өсімдіктер қанша жыл тіршілік етеді?
Негізгі түсінік: біржылдық, екіжылдық, көпжылдық
Өсімдік те тірі ағза болғандықтан, кез келген тіршілік иесі сияқты белгілі бір уақыт аралығында өмір сүреді. Кейбір өсімдіктердің дәнін (тұқымын) көктемде топыраққа сеуіп, күтім жасаса, күзге қарай пісіп-жетіліп, өнім береді. Мұндай өсімдіктер біржылдық деп аталады.
Кейбір өсімдіктердің тұқымынан бірінші жылы тек сабақ, жапырақ, тамыр қалыптасып, жемісін келесі жылы береді. Бұлар екіжылдық өсімдіктер.
Ал көптеген өсімдіктер ұзақ уақыт өмір сүреді. Олардың көбі белгілі бір жасқа жеткенде ғана гүлдеп, жеміс береді. Бұлар көпжылдық өсімдіктер.
1) Біржылдық
Өмір циклі бір маусымда толық аяқталады.
2) Екіжылдық
Бірінші жылы өседі, екінші жылы гүлдеп, жеміс береді.
3) Көпжылдық
Ұзақ жыл өмір сүріп, бірнеше рет өнім беруі мүмкін.
Тәжірибе бөлімі
Бұрын «Өсімдіктердің алуан түрлілігі» тақырыбында Толқынай бидайды отырғызып, оның жылусүйгіш екенін бақылау арқылы дәлелдеген. Бұл — өсімдіктердің орта жағдайына тәуелді тіршілік ететінін көрсететін жақсы мысал.
Кітаппен жұмыс (4 минут)
«Бидай қанша жыл тіршілік етеді?» деген сұраққа оқулықтан жауап тауып, бидай туралы бөлімнің негізгі тұстарын қарындашпен белгілеу ұсынылады.
«Байқа, ойла, зертте» (әр топқа 4 минут)
Әр топқа өсімдіктің өмір сүру ұзақтығын анықтауға арналған нақты материалдар беріледі:
1-топ
Сәбіз — неше жылдық? (тұқым және түбір)
2-топ
Қияр — қанша жыл өмір сүреді? (тұқым және жеміс)
3-топ
Бөлме гүлі — қанша жылдық?
Шағын тест: ойлан да тап (2 минут)
Тест білімді бекітуге және пәнаралық байланысты (математика, бейнелеу өнері) қолдануға бағытталған.
1-сұрақ
Балалар далада ойнап жүр. Арман мен Алма аққала жасады. Аузының орнына қызылша, мұрнына сәбіз қойды. Өсімдіктерді тап және олар неше жылдық екенін анықта.
- а) көпжылдық
- ә) екіжылдық
- б) біржылдық
2-сұрақ
Емен, қарағай, қайың қатар өсіп тұр. Олар 50, 100, 1500 жыл өмір сүреді. Емен ең ұзақ, қайың ең қысқа өмір сүрсе, қай ағаш қанша жыл өмір сүреді?
- а) Емен — 1500, қарағай — 100, қайың — 50
- ә) Емен — 1500, қарағай — 100, қайың — 50
- б) Емен — 50, қарағай — 100, қайың — 1500
Ескерту: дұрыс жауап нұсқалары төменде берілген.
3-сұрақ
Сексеуіл 1 айда 2 см ғана өседі. Ал 1 жылда неше сантиметр өседі?
- а) 24
- ә) 12
- б) 30
4-сұрақ
Суретшілердің табиғатты бейнелейтін картинасы қалай аталады?
- а) портрет
- ә) пейзаж
- б) коллаж
Жауап кілті
- 1) ә) екіжылдық
- 2) емен — 1500, қарағай — 100, қайың — 50
- 3) а) 24
- 4) ә) пейзаж
Топ басшылары сайысы (3 минут)
Бекіту кезеңінде оқушылар өсімдікті «образға ену» арқылы сипаттайды. Мақсат — өсімдіктің ерекшелігін ғылыми тілмен және өмірлік мысалмен жеткізу.
Рөл
Қайың ағашы болып сөйлеу
Рөл
Күнбағыс болып сөйлеу
Рөл
Бидай болып сөйлеу
Қорытындылау және бағалау
Қорытынды сұрақтар (3 минут)
- Бүгін не білдік?
- Нені үйрендік?
- Қандай жаңа ұғымдармен таныстық?
- Жарыс форматы ұнады ма? Неліктен?
Негізгі нәтиже: өсімдіктер біржылдық, екіжылдық, көпжылдық болып бөлінеді.
Бағалау (1 минут)
Бағалау парағы толтырылады. Әр оқушының нәтижесі бойынша баға қойылып, қысқаша кері байланыс беріледі.
Тапсырма
Кесте/сызба: «Өсімдіктер → біржылдық · екіжылдық · көпжылдық»
Үй тапсырмасы (1 минут)
Оқу: оқулықтың 125–127-беттері
Ізденіс: өзге өсімдіктердің өмір сүру ұзақтығы туралы мәлімет жинау
Сабақ соңындағы басты ой: табиғатты қорғау — өсімдікті қорғаудан басталады. Өсімдік тіршілігін түсіну арқылы біз қоршаған ортаға жауапкершілікпен қараймыз.