Қазақша рефераттар

Қыпшақ мемлекеті

Модуль №4. Қазақстан жеріндегі ерте және орта ғасырлық мемлекеттер

Бұл модуль Қазақстан аумағындағы VI–X ғасырлардағы этникалық және саяси тарихты жүйелі түсіндіруге бағытталған. Материал ерте және орта ғасырлардағы мемлекеттердің қалыптасуы, қоғамдық құрылымы мен саяси үдерістерін кең ауқымда қарастырады.

Оқу мақсаттары

1) Түсіндіру

Қазақстан жеріндегі VI–X ғасырлардағы этникалық және саяси тарихты түсіндіруге жағдай жасау.

2) Дамыту

Қосымша тарихи деректер арқылы оқушылардың танымдық қабілеттерін дамыту.

3) Тәрбиелеу

Ұлтжандылықты нығайтып, Отан тарихына қызығушылық сезімін қалыптастыру.

Оқушы нені білуі және меңгеруі керек?

  • Орта ғасырлық мемлекеттер туралы негізгі тарихи деректерді білу.

  • VI–X ғасырлардағы мемлекеттердің саяси және әлеуметтік дамуы жөніндегі мәліметтерді меңгеру.

Шығармашылық жұмыстар

Тақырып бойынша білімді бекітуге арналған жұмыстар: суреттер дайындау, сөзжұмбақ құрастыру, тест тапсырмаларын жасау және басқа да шығармашылық тапсырмалар.

Кіріспе бөлім (1-сабақ)

Сабақтың мақсаты — Қазақстан аумағындағы ерте және орта ғасырлардағы мемлекеттер, олардың қоғамдық құрылысы мен саяси жағдайлары туралы базалық білімді қалыптастыру.

Қарастырылатын тақырыптар

  1. 1. Түрік қағанатының құрылуы, дамуы және ыдырауы.
  2. 2. Батыс Түрік қағанаты және Түргеш қағанаты.
  3. 3. Қарлұқ, Оғыз, Қимақ бірлестіктері.
  4. 4. Қыпшақ мемлекеті.

Лекция тезистері: қазақ халқының қалыптасу кезеңдері

Алғашқы негіздер: қола және темір дәуірлері

Қазақ халқының қалыптасу үдерісі түркі дәуірінің бастапқы кезеңдерінен бастау алады. Антропологиялық зерттеулерге сүйенсек, қазақтардың этностық үдерісінің өзегі қола дәуірінде қалыптасып, темір дәуірінде сақ, қаңлы, үйсін тайпаларының ықпалымен одан әрі дамыды.

Қазақ жерінің байырғы тұрғындары тілдік тұрғыдан түркі тілдес болғаны туралы тұжырымды Қазақстан аумағынан табылған тас, сүйек және басқа да заттардағы таңбалар мен белгілер қуаттайды.

Ежелгі тұрғындардың маңызды бөлігінің бірі — Оңтүстік Қазақстандағы қаңлы тайпасы. Кейін олар Солтүстік-Батыс Қазақстандағы сармат тайпаларымен араласты. Аталған ру-тайпалар біздің заманымызға дейін қазақ халқының алғашқы этностық негізін құраған этносаяси қауымдастықтар ретінде сипатталады.

Екінші кезең: түркі тайпаларының қоныс аударуы

Қазақ халқының қалыптасу жолындағы екінші кезеңде Қазақстан жеріне түркі тайпалары қоныс аударып, жергілікті тайпалармен біртіндеп әрі түпкілікті араласты. Нәтижесінде жергілікті тайпалардың саны артып, сонымен қатар түргеш, қарлұқ, дулат, нушеби, шігіл, ягма, болат және басқа да жаңа тайпалық бірлестіктер қалыптасты.

Этностық құрамның осылай күрделенуіне шығыстан келген ғұндар мен түркілердің жергілікті тайпалармен айқын қақтығыссыз сіңісуі әсер етті. Бұған сақ, үйсін, ғұн, түркі тайпаларының ертеден-ақ тілі, әдет-ғұрпы, наным-сенімі және әлеуметтік-экономикалық жағдайының ұқсастығы негіз болды.

Үшінші кезең: дамыған орта ғасырлардағы этникалық шоғырлану

Үшінші кезең халық санының өсе бастауымен сипатталады. Дамыған орта ғасырларда (X–XIII ғасырлар аралығы) Моңғол хандығының күшеюі аймақтық қозғалыстарды үдетіп, жеріміздің шығысына найман, керей, меркіт, жалайыр сияқты тайпалардың қоныстануына ықпал етті.

  • Наймандар мен жалайырлар Жетісу өңіріне дейін ендеп кірді.

  • Жалайырлар Ұлы жүз құрамындағы іргелі ру-тайпалардың біріне айналды.

  • Керей мен наймандар Орта жүз ішіндегі басты этностық тайпалар қатарынан орын алды.

Соңғы кезең: моңғол дәуірінің ықпалы (XIII–XIV ғғ.)

Қазақ этностық құрамының халық болып қалыптасуындағы соңғы кезең (XIII–XIV ғасырлар) моңғол дәуірі кезіндегі жаңа этностық топтардың пайда болуымен ерекшеленеді. Бұл тарихи тұрғыдан күрделі кезең болды: кейбір этностар қырғынға ұшырап, бірқатары өзге өңірлерге көшті, ал кейбірі бір-бірімен бірігіп кетті.

Дегенмен, дәл осындай алмағайып жағдайда ірі түркі халықтарының қалыптасуы қатар жүрді. Моңғолдар келгенге дейін Шығыс Дешті Қыпшақта қыпшақ тайпаларының негізінде, ал Жетісуда үйсін-қарлұқ тайпаларының негізінде халық болып бірігу үдерісі белсенді жүріп жатқан еді. Шығыс Қазақстан мен Алтай өңірінде де біртұтас түркі қауымдастығын қалыптастырудың алғышарттары пісіп-жетілді.