Жастардың әлеуметтік қазіргі жағдайы мен перспективасы
Жас ұрпақтың дүниетанымындағы өзгерістердің мәнін ой елегінен өткізіп, зерделеу — теориялық міндет тұрғысынан да, өмірлік мақсат-мүдде тұрғысынан да аса маңызды. Қоғам дамуының жаңа арнаға түсуі, яғни еліміздің егемендік алуы тәуелсіздігіміз қаншама құндылықтарға жол ашқанын көрсетті. Қоғамның бағыт-бағдары, ізгі мұраттары, қажеттіліктері мен себеп-салдарлары түбегейлі өзгерді; бұл өзгерістердің жастардың ой-санасына, өмірлік ұстанымдарына ықпал етпеуі мүмкін емес еді.
Алдыңғы толқын — ағалардың кейінгі толқын — інілерге көзқарасы қандай? Абайдың «Қорқамын кейінгі жас балалардан» дегені секілді, бүгінгі ересектер де жастарға күдікпен қарай ма? Күдік атаулының өзі де ойлануды қажет етеді: кеше ғана «ересек» атанғандардың өзі қандай еді, бүгінгі өзгеріске олар қаншалық дайын?
Мұхтар Әуезов өсиет еткендей, «бесігімізді түзедік» дейміз. Бірақ балаларымыз қандай болмақ? Төрткіл дүниеден хабардар, көргені де, естіп жатқаны да көп. Қоғамдағы, адам санасындағы, жастар дүниетанымындағы орасан өзгерістер ешкімді енжар қалдырмайтын қызық та таңғажайып уақыттың белгісіне айналды. Алайда осы сұрақтардың бәріне түп-түгел, егжей-тегжей жауап беру оңай емес.
Кеше мен бүгін: құндылық өзегі қалай ауысты?
XX ғасырдың 60-жылдарындағы жастар мен XXI ғасырдың бүгінгі жастары арасында елеулі айырмашылық бар. Өткен ғасырдың 60–70-жылдарындағы жастар «жарқын болашақ» — коммунизм орнату идеясына сеніп өсті; олардың санасында күллі тіршілікті айқындайтын біртұтас құндылық жүйесі орныққан еді. Ол дәуірде жас ұрпақтың рухани әлемі көбіне еңбек үстінде қалыптасты: ұжымдық өмір, ортақ мақсат, қоғамдық пайдалы еңбек — қатынастың әрі принципі, әрі сапалық белгісі саналды.
Жастардың белсенді бөлігі комсомол маңына топтастырылды; ал ұйым ықпалына түсе қоймаған, әлеуметтік тұрғыдан енжар топтың қоғамдық тапсырмасы тұрақты бола бермейтін. Сол кезеңде моральдық бет-бейне әлеуметтік деңгейдің өлшеміндей қаралды: ұжымдағы өзара көмек пен сыйластық адамгершілік өресінің маңызды көрсеткіші болды.
Жастарға тән қайшылықтар: «рухтың беймазалығы» және еркіндікке ұмтылыс
Жастар әлеуметтік топ ретінде өзгеше қасиеттерге ие: «рухтың беймазалығы», болмысқа сын көзбен қарау, ешкімге кіріптар болғысы келмеу, кейде қоғамнан іргесін аулақ салуға ұмтылу, «өзім білем» дегенге бейім тұру. Дегенмен жастар таптан да, әлеуметтік ортадан да тыс өмір сүре алмайды. Сондықтан жастар мәселесі — кең ауқымды әрі күрделі әлеуметтік проблема.
Батыс тәжірибесі: «өз орнымызды табу» қорқынышы
70-жылдары Батыстың көптеген қоғамтанушылары жастар арасында «өмірді түсіну түйсігін жоғалту» дерті кең тарай бастағанын айтып, дабыл қақты. Сол кезеңде АҚШ жастары мен студенттерінің жарияланған декларациясында қоғамнан өз орнын табу қиындығы, «қоғамның бізді шеттеткенінен емес, сол қоғамды өзіміз қабылдай алмаймыз ба?» деген үрей айтылады.
80-жылдары Батыстағы әлеуметтік қарсылық бәсеңдей түсті. Мұны тек шаршаумен немесе жеңілістен түңілумен түсіндіру жеткіліксіз: бұл — құндылықтардың алмасуы, жүйелік өзгеріс. Ядролық соғыс қаупі мен экологиялық апат жайлы үрей де сарыуайымшыл көңіл күйдің күшеюіне ықпал етті.
Еліктеу және идеологиялық қысым: бүгінгі сын-қатер
Бүгінгі жастарға, ата-аналарының буынына қарағанда, кей тұста қиынырақ: сыртқы ақпарат ағыны басым, жеңіл мәдениеттің ықпалы күшті. Осыдан «көп жас неге Батысқа еліктейді, Батыс несімен тартымды?» деген сұрақ туады. Батыста жеке табыс әлеуметтік мәртебемен тікелей байланыстырылатын психология ерте қалыптасады. Уақыт өте бұл түсінік біздегі жастардың санасына да орнығып барады.
Мамандық таңдаудағы ығысу
Мамандық таңдау қабілет пен қызығушылықты жүзеге асыру принципімен емес, «қайда ақы көп төленеді?» деген есеппен өлшенетін жағдайлар жиілеп барады. Сондықтан педагог, дәрігер, әлеуметтік сала мамандықтарына қарағанда қызмет көрсету мен менеджмент бағыттарының жоғары бағалануы — кездейсоқ құбылыс емес.
Ұрпақ теориялары: толқындар логикасы және күдікшіл сана
Ұрпақ психологиясындағы айырмашылық қоғамның саяси-әлеуметтік, мәдени, экономикалық жүйесіне және әр кезеңнің нақты даму ерекшеліктеріне тәуелді. Х. Шельски XX ғасыр жастарын шартты түрде үш толқынға бөледі: романтикалық (идеалистік), уайымшыл (құқық үшін бірігуге бейім), және қоғамдық мұраттар мен құндылықтарға сенімсіз, күдікшіл ұрпақ.
Ұрпақ туралы кең теория ұсынған ойшылдардың бірі — Хосе Ортега-и-Гассет. Ол ұрпақ жалғастығын шамамен 15 жылмен өлшеп, тарихи қозғалыстарда құндылықтардың ыдырауы өркениет пен мәдениетке қатер төндіруі мүмкін екенін атап өтеді. Сонымен бірге қоғамдағы теңсіздік туралы көзқарастары да белгілі: адамдар табиғаты жағынан бірдей емес деген тұжырымға келеді.
Кеңестік кезеңдегі «ұрпақтар схемасы» және бүгінгі алтыншы буын
Қоғамтанымда ұрпақтарды тарихи оқиғалармен байланыстыра кезең-кезеңге бөлу үрдісі бар: революция мен азамат соғысы кезеңіндегі ұрпақ; Қазан төңкерісі мен Ұлы Отан соғысымен сабақтас буын; соғыстан кейін қалпына келтіруді көргендер; тың игеру мен ғарыш дәуірінде қалыптасқандар; 1950 жылдан кейін туғандар. Бүгінгі жастарды шартты түрде «алтыншы ұрпақ» деуге болады.
Кейде оларды «рухсыз», «құндылықтан жұрдай», тек техникалық жетістікке ғана сүйенеді деп жазғырады. Бірақ барға бөлену міндетті түрде ойсыздыққа жетелейді деу — біржақты. Керісінше, алаңсыз ізденуге, білім мен өнер қууға мүмкіндік береді. Иә, бұрынғы ұрпақтардағы өмірлік тәжірибе бұлардың бойында аз болуы мүмкін, бірақ бұл олардың саналығы мен өз ой-пікірімен жүруге бейімділігін жоққа шығармайды.
А.И. Афанасьеваның пайымы маңызды: мирасқа қалғанды жалғастыру үшін оның не екенін сын көзбен саралап, құндысын іріктеп алып, жаңаша іске асыра білу керек. Демек, ұрпақ сабақтастығы — әрі объективті байланыс, әрі саналы әрекет арқылы толығатын субъективті жағдай.
Мәдени сабақтастық: үлкендер кейде балаларынан үйренеді
М. Мид мәдени сабақтастықты талдай отырып, кей мәдени типтерде болашаққа бағдар басым болатынын және дәл осындай жағдайда үлкендердің өз балаларынан үйренетінін айтады. Бүгін жас адамдар аталары мен әжелері, әкелері мен шешелері білмейтінді біледі. Олар үлкендердің ақылын тыңдап қана қоймай, өмір проблемаларына өздері де жауап іздейді. Сондықтан жаңа ұрпақты бұрынғы буындардың жас кезіндегі деңгейімен тікелей салыстыру әділ бола бермейді.
Білім бар, бірақ тәрбие ше? «Адамгершілік витамині» туралы
Бүгінгі жас толқын — бүгініміз, ал балаларымыз — болашағымыз. Ендеше біз оларға қандай өмір тәжірибесі мен мәдени дәстүрді, ұлттық салт-сананы мирас етеміз? Балалардың интеллектуалдық өресі жиі түрде өз жасынан асып түсіп жатады: ата-аналардың бір бөлігі «әлеуметтік бәсеке» жолында балаларын арнаулы мектептерге беруге ұмтылады, білім беру аясы кеңейді, ақпарат көлемі ұлғайды.
Бірақ осының көлеңкесінде тәрбие мәселесі көмескіленіп бара жатқандай: жақсылыққа сүйініп, жамандыққа күйіне білу; қайғыны бөлісу; қайырымдылық, қарапайымдылық; үлкенді сыйлау, кішіге ізет; мейірбандық сияқты адамгершілік қасиеттерді баланың бойына сіңіру жеткіліксіз. Соның салдарынан күтпеген парадокстар туындайды: бала шет тілінде еркін сөйлейді, бірақ ана тіліне шорқақ; тілді білгеннің өзінде ділге, мінезге, кісілікке келгенде олқылық байқалады. Басқаша айтқанда, «адамгершілік витамині» жетіспей жатады.
Немқұрайлық қаупі және «дер кезінде» сөйлесу қажеттігі
Жас ата-аналардың бір бөлігі баласының жанын жаралап алмау үшін оны өмірдің ащы шындығынан қорғауға тырысады. Бірақ дәл осы «жанашырлық» баланың ақсаусақ, «қызғылт көзілдірікті», менмен, қатігез не немқұрайлы болып өсуіне жол ашуы мүмкін.
Р. Әберхардтың ойы осыны еске салады: ең қауіптісі — немқұрайлық, өйткені үнсіз келісім арқылы зұлымдықтың ең сорақы түрлері жасалады.
Бүгінде балалар көзді ашып-жұмғанша есейеді. Сондықтан оларға дер кезінде өмір шындығы туралы «ақиқат сабағын» беру, өз тәжірибеңмен бөлісу, олардың ойымен санасу және түйген пікіріне құрметпен қарау маңызды. Жас мемлекетімізге білімді ғана емес, білікті де азамат ауадай қажет.
Қорытынды: кешені жоқ сабақтастыққа апарар жол
Өз өмірінің өткенінен бас тартуға болмайды: онсыз бүгін де, ертең де толық болмайды. Ұрпақтар арасындағы түсінбеушіліктің талай себебі — сол кезеңдердің әлеуметтік жағдайын терең білмеуден туады. Біз өмір тарихын бүгінгі ілім мен тәжірибе өлшемімен ғана баяндап қоймай, әр дәуірдің замандастары дүниені қандай психологиямен қабылдағанын да ескеруіміз керек. Осыны назардан тыс қалдыру — өкінішті.