Қазақша рефераттар

Ашулы шарлар жаттығуы

Жасөспірімдерге өмір құндылығын түсіндіруде психолог жұмысының ерекшеліктері

Бұл материал педагог-психолог мамандарына арналған облыстық семинар-тренингтің құрылымын, мақсатын және жүргізілу логикасын жүйелейді. Негізгі өзек — жасөспірімнің өмір құндылығын сезінуіне, өз-өзіне құрметпен қарауына, эмоциясын реттеуіне және қолдау сұрай алуына жағдай жасау.

Тақырыбы

«Жасөспірімдерге өмір құндылығын түсіндіруде психологтың атқаратын жұмыс ерекшеліктері» тақырыбында педагог-психолог мамандарына арналған семинар-тренинг.

Мақсаты

  • Оқушылар арасындағы қарым-қатынасты нығайту, эмоционалдық қолайлы орта қалыптастыру.
  • Жағымсыз көңіл күйді азайту, күш-қуатты қалпына келтіру, өзін еркін сезінуге көмектесу.
  • Өзін-өзі тану, өзін құрметтеу және өмірдегі өз орнын табуға қолдау көрсету.
  • Жан дүниесін байыту арқылы адамгершілік құндылықтарға жетелеу, жағымды қасиеттерді дамыту.
  • Психикалық денсаулықты нығайту, жаңа ортаға бейімделу, қоғамда қарым-қатынас орнату дағдыларын дамыту.
  • Өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыру және өз-өзіне қол жұмсаудың алдын алу бағытындағы жұмыс тәсілдерін меңгеру.

Әдіс-тәсілдері

  • Әңгімелесу
  • Сұрақ-жауап
  • Ойын
  • Тренинг
  • Жаттығулар

Көрнекілігі

Интерактивті тақта.

Қажетті құралдар

  • Суреттер
  • Жаттығуға арналған парақтар
  • Майшам
  • Шарлар
  • Сандықша

Жоспар (14 бөлім)

  1. 1. «Менің таңбам» жаттығуы
  2. 2. «Бір-біріңе» жаттығуы
  3. 3. «Оның есесіне мен...» жаттығуы
  4. 4. «Өсиет (мораль)» релаксациялық жаттығу
  5. 5. «Сыр сандық» жаттығуы
  6. 6. «Ассоциация» ойыны
  7. 7. «Өмір белестері» тренингі
  8. 8. «Ашулы шарлар» жаттығуы
  9. 9. «Поезд» жаттығуы
  10. 10. «Мен саған сенемін» жаттығуы
  11. 11. «Табиғат мінезі» жаттығуы
  12. 12. «Сиқырлы сандық» тренингі
  13. 13. «Мұнара тұрғызу» жаттығуы
  14. 14. «Қоштасу: Майшам» жаттығуы

1) «Бір-біріңе» жаттығуы

Қозғалыс • Жұптық жұмыс

Қатысушылар аудиторияда еркін жүріп, жүргізуші айтқан нұсқауларды орындайды. Жүргізуші «Бір-біріңе!» дегенде қатысушылар жұптасады.

Жұптасқаннан кейін әртүрлі тәсілмен байланыс орнатады: қолды қысады, аяқ-аяққа, маңдай-маңдайға, қол-қолға, мұрын-мұрынға, құлақ-құлаққа, арқа-арқаға, іш-ішке және т.б. (қауіпсіздік пен жеке шекара сақталады).

Кейін қайтадан еркін жүріп, жаңа жұп табады. Ойын әр жаңа жұппен жалғасады.

Рефлексия сұрақтары

  • Қазір көңіл күйіңіз қандай?
  • Қандай сезімдер болды?

2) «Менің таңбам» жаттығуы

Өзін-өзі тану

Міндеті:

Әр қатысушы өз мақсатын, өзін жайлы сезінетін ортасын, жетістігін, сенім білдіретін адамдарын және бойындағы жақсы қасиеттерін сүйікті фигуралар арқылы бейнелеп, ойын жеткізеді.

Ежелден адамдар өзіне бойтұмар ойлап тапқан. XV ғасырдың екінші жартысында Еуропада қоғамдағы орынды білдіру үшін эмблемалар қолданылған. Таңба адамның ерекшелігін, отбасы жетістігін, мінезін танытқан және бедел мен құндылықтың символы болған.

Енді әр қатысушы өз таңбасын жасайды: әр топқа 5 түрлі фигура беріледі. Әр фигураның артында оның сипаттамалары (қасиеттері) жазылған. Сол негізде таңба құрастырып, 5 қасиет арқылы өз көзқарасын көрсетеді және дауыстап оқып береді.

Шарттары

  1. Алға қойған басты мақсатыңыз (ең алдымен не істей алатыныңызды бейнелеу).
  2. Өзіңізді жақсы сезінетін орта (отбасы, мектеп, достар ортасы және т.б.).
  3. Ең үлкен жетістігіңіз.
  4. Сенім білдіретін үш адам.
  5. Өзіңіздегі жақсы қасиеттер.

Уақыты

20 минут.

3) «Оның есесіне мен...» жаттығуы

Ресурсты көру

Қатысушыларға аяқталмаған сөйлемдері бар карточкалар таратылады. Әр қатысушы сөйлемді өз ойымен аяқтайды. Мақсат — кемшілік деп қабылданатын тұстардың қасында міндетті түрде күшті жақ барын көру.

Карточка үлгілері

  • Мен бәліш пісіре алмаймын, оның есесіне…
  • Мен шаршадым, оның есесіне…
  • Мен жақсы билей алмаймын, оның есесіне…
  • Мен көп үндемейтін адаммын, оның есесіне…
  • Мен көп ұйықтаймын, бірақ оның есесіне…
  • Мен жұрттың бәріне құрметті бола алмаймын, оның есесіне…
  • Мен еден жууды ұнатпаймын, оның есесіне…
  • Мен Үндістанда болған жоқпын, оның есесіне…
  • Мен аса батыл емеспін, оның есесіне…
  • Мен өзім туралы көп ойламаймын, оның есесіне…
  • Мен тез ашуланғыш адаммын, оның есесіне…
  • Мен соншалықты сымбатты емеспін, оның есесіне…
  • Мен тым толықпын, оның есесіне…
  • Менің аяқтарым ұзын емес, оның есесіне…
  • Менің кемшіліктерім көп, оның есесіне…
  • Менің жазуым әдемі емес, оның есесіне…

4) «Өсиет (мораль)» релаксациялық жаттығу

Релаксация • Ашуды реттеу

Мақсаты:

Ашу-ызаны бәсеңдету, агрессия мен жағымсыз әсерге қарсы тұрудың қауіпсіз тәсілдерін таңдауға мүмкіндік беру.

Өсиет әңгіме

Ерте кезде айбарлы да қаһарлы Жылан өмір сүріпті. Бірде ол данышпан ғұламамен кездесіп, оның қайырымдылығын көріп, өз өшпенділігінен арылғысы келетінін айтады. Данышпан оған: «Адамдарды ренжітуді қой», — деп кеңес береді.

Жылан ешкімге жамандық ойламай, ақпейіл өмір сүре бастайды. Бірақ адамдар оның енді қауіпті емес екенін естіген соң, тас лақтырып, құйрығынан ұстап сүйреп, мазақтайды. Жылан данышпанға шағымданғанда, ол: «Мен саған адамдарды ренжітпе дедім, бірақ оларды ысылдап үркітпе деп айтқан жоқпын», — дейді.

Мораль (негізгі ой)

Зұлымдыққа қарсы тұра отырып, өзіңді қорғай алу — айып емес. Маңыздысы: «у жібермей», яғни зиян келтірмей, сақтықпен қорғану. Зұлымдыққа жауап берудің жолы бар, бірақ ол міндетті түрде зұлымдықпен өлшенбеуі тиіс.

Жүргізілуі (визуализация)

  1. Ыңғайлы отырып, денені босаңсытыңыз.
  2. 3–4 рет терең дем алып, көзді жұмыңыз.
  3. Өзіңізді шағын көрмеде жүрмін деп елестетіңіз: онда сізді ренжіткен, ашуландыратын адамдардың портреттері ілулі.
  4. Портреттердің бірін таңдап, сол адаммен байланысты жағдайды еске түсіріңіз.
  5. Сол сәттегі сезімдерді байқап, ішкі қысымды қауіпсіз түрде елестету арқылы шығарыңыз (реалды әрекетсіз).
  6. Дайын болғанда бас изеңіз, 3–4 рет терең дем алып, көзді ашыңыз.

Талқылау сұрақтары

  • Не қиын, не жеңіл болды?
  • Көрмеде кімдер болды?
  • Кімнің алдында тоқтадыңыз? Неліктен?
  • Жаттығу барысында күйіңіз қалай өзгерді?
  • Басында қандай едіңіз, қазір қандайсыз?

5) «Сыр сандық» ойыны

Топтық ашықтық

Бұл — ұжымдық жұмыс. Жүргізуші сұрақтарды оқиды, әр сұраққа 2–3 қатысушы жауап береді. Мақсат — бір-бірін жақынырақ тану және ішкі сезімдерді сөзбен жеткізу.

Аяқталмаған сөйлемдер (10 сұрақ)

  1. Ең үлкен қорқыныш — бұл…
  2. Мен мынадай адамдарға сенбеймін…
  3. Мен ренжимін, егер…
  4. Мен ұмытпаймын, егер…
  5. Маған көңілсіз, егер…
  6. Егер маған дауыс көтерсе, мен…
  7. Мен қарсыласқанда…
  8. Егер мен сенімсіз болсам, онда…
  9. Маған ұнады, себебі…
  10. Егер мен шаршасам…

Қорытынды ой

Бұл сұрақтар қорқыныш, сенімсіздік, сәтсіздік, реніш сияқты сезімдерді қозғауы мүмкін. Осындай сәтте әр адамға қолдау мен сүйеніш қажет екенін еске саламыз.

6) «Ассоциация» ойыны

Қолдау • Комплимент

Ортаға жүргізуші болғысы келетін қатысушы шығады. Қалғандары сол адамға жағымды ассоциация айтады: өсімдікке, затқа, жануарға немесе құсқа теңеп, неге олай ойлайтынын түсіндіреді.

Мысалы: «Гүлнұрды балапандарына жем тасыған қарлығашқа ұқсатамын, себебі ол әрдайым өзгеге көмектеседі» немесе «Жансараны бәйшешекке ұқсатамын, себебі ол нәзік әрі әдемі».

Рефлексия

  • Ойын кезінде қандай сезімде болдыңыз?
  • Қандай теңеулер таңқалдырды? Неліктен?

7) «Өмір белестері» тренингі

Өзін табу • Сенім

Қатысушылар шеңберге тұрып, көздерін жұмады. Қолды алға созып, абайлап қозғалып көреді.

Бір адамның иығына қолын қойып, оны «өз иығым» деп есептейді. Барлығы иықтан ұстасқан күйі жабық шеңбер жасап, айналып жүреді.

Кейін қолдарын алып, қайтадан еркін қозғалады. Енді әркім «жаңа ғана ұстап жүрген өз иығын» қайта табуға тырысады.

Мұндай қиындықтар өмірде де кездеседі. Қиындықты жеңу үшін адам «өзін таба білуі» керек. Өзгені (ата-анаңды, жақындарыңды, достарыңды) толықтай өзгерту мүмкін емес; маңыздысы — қабылдау, түсіну және өзіңнің әрекетіңді басқару.

Қорытынды сұрақтар

  1. Көзіңіз жұмулы кезде жүру қиын болды ма?
  2. Қандай ой келді?

8) «Ашулы шарлар» жаттығуы

Эмоцияны шығару • Қауіпсіз тәсіл

Қатысушылар шеңберге тұрып, шар үрлейді және байлайды. Шар — адам денесінің, ал ішіндегі ауа — адамның сезімдерінің символы.

Бірінші кезеңде қатысушылар шарды жарады да, әсерін талқылайды: мұндай «күрт жарылыс» агрессияның қауіпті көрінісін білдіреді.

Екінші кезеңде қатысушылар шарды қайта үрлейді, бірақ байламай ұстайды. Енді ауаны жайлап шығарады — шар кішірейеді, бірақ жарылмайды. Бұл ашуды бақылап, қауіпсіз түрде шығару екенін көрсетеді.

Соңында ауаны толық шығару — ашуды қауіпсіз басқару жолын табу әр адамның өз қолында екенін бекітеді.

Талқылау

  • Шарды жарғанда қандай сезім болды?
  • Ашуды осылай шығару дұрыс па? Неліктен?
  • Жайлап ауасын шығарғанда не өзгерді?

9) «Поезд» жаттығуы

Ырғақ • Бірлік

Қатысушылар 1 және 2 болып саналады. «1-нөмірдегілер» 1 рет қол соғып, аяқпен еденді 2 рет тарсылдатады. «2-нөмірдегілер» 2 рет қол соғып, 1 рет аяқпен тарсылдатады. Осы ырғақ қайталанып, поездың жүріс дыбысына ұқсас ортақ ритм қалыптасады.

Рефлексия

Қандай сезімде болдыңыз?

10) «Мен саған сенемін» жаттығуы

Сенім • Көзқарас

Қатысушылар жұпқа бөлінеді. Бір-біріне қарама-қарсы отырып, аз уақыт үнсіз бір-бірінің көзіне қарайды.

Кейін әрқайсысы бір ғана сөйлем айтады: «Мен саған сенемін, өйткені…». Мысалы: «Мен саған сенемін, өйткені сен маған ешқашан жаман сөз айтпайсың».

Рефлексия

  • Қазір не сезіндіңіз?
  • Орындау қиын болды ма? Неліктен?

11) «Табиғат мінезі» жаттығуы

Дене арқылы релаксация

Қатысушылар тізбектеле тұрады. Көзді жұмып, табиғат аясында тұрғанын елестетеді: күн ашық, шуақ төгіліп тұр. Кейін көзді ашып, еркіндік сезіміне назар аударады.

Жаттығу барысында табиғат құбылыстары арқаны сипау арқылы бейнеленеді: жеңіл жел — жұмсақ сипау; жел күшейсе — уқалау; боран — екі қолмен айналдыра күштірек уқалау; жаңбыр — жеңіл тықылдату; нөсер — саусақ ұшымен жоғары-төмен белсендірек; бұршақ — саусақ басымен қаттырақ. Соңында бәрі басылып, шуақ қайта оралады.

Кейін қатысушылар орын ауыстырып, бұл әсерді өздері де қабылдап көреді.

12) «Сиқырлы сандық» тренингі

Өзін қабылдау

«Сиқырлы сандықтың» ішінде айна болады. Қатысушылар сандықты кезекпен қолына алып, ашып ішіне қарайды. Онда «жан-жақты, ғажайып және қайталанбайтын» бейнені көреді — өз бейнесін. Сол бейнеге күлімдеп қарау ұсынылады.

Сұрақтар

  • Сандықтағы қайталанбайтын бейне кім болды?
  • Сіз күлімдегенде, ол бейне сізге қалай «жауап берді»?

13) «Мұнара тұрғызу» жаттығуы

Командалық жұмыс • Шешім табу

Мақсаты:

Ситуациялық қиындықтан шығу мүмкіндігін бағалау және жағымды эмоциялық қарым-қатынасты нығайту.

Нұсқау

  • Қатысушылар 4 топқа бөлінеді.
  • Әр топқа А4 форматындағы 15 парақ ақ қағаз беріледі.
  • Міндет: берілген қағаздардан ең биік әрі орнықты мұнара тұрғызу.
  • Қағазды тігінен/көлденеңінен қолдануға болады, бірақ мұнара құламай, нақты тұруы тиіс.
  • Уақыт: 4–5 минут.

14) «Қоштасу: Майшам» жаттығуы

Жылы сөз • Қорытынды

Жаттығулар аяқталуға жақындағанда жүргізуші майшам жағады. Қатысушылар майшамды бір-біріне беріп отырып, бірге жұмыс жасағандары үшін жылы сөз, алғыс немесе тілек айтады.

Символдық мағына

Жарық — жақсылықтың, үміттің және ашық жолдың белгісі. Қатысушыларға «алдарыңыз ашық, жарқын болсын» деген тілек айтылады.