Қазақша рефераттар

Үйкеліс коэффициенті неге тең

Сабақ жоспары

Үйкеліс күші. Үйкеліс әрекетін техникада ескеру

Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе-1 Нұн Жұбаев атындағы орта мектеп. Физика пәні мұғалімі: Сарбас Айнұр Мәлікқызы.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: үйкеліс күшінің табиғатын, маңызын және өмірмен байланысын түсіндіру.
  • Дамытушылық: үйкеліс күшінің ұғымы, түрлері және қолданылуы бойынша білімді жетілдіру.
  • Тәрбиелік: өз оқу нәтижесін бағалай білуге тәрбиелеу.

Құрал-жабдықтар

  • Техникалық құралдар: компьютер, интерактивті тақта.
  • Көрнекілік: динамометр, ағаш білеуше, әртүрлі денелер, қозғалысты бейнелейтін суреттер.

Сабақ құрылымы

  1. Ұйымдастыру
  2. Үй тапсырмасын тексеру
  3. Жаңа сабақ
  4. Бекіту
  5. Деңгейлік тапсырмалар
  6. Үйге тапсырма
  7. Қорытындылау және бағалау

Ұйымдастыру

Оқушылармен амандасу, сыныптың қатысуын тексеру, сабаққа дайындығын назардан өткізу.

Үй тапсырмасын тексеру

Қайталау сұрақтары
  • Дененің салмағы дегеніміз не?
  • Дененің салмағы қандай шама? Белгіленуі және өлшем бірлігі қандай?
  • Тіректің реакция күші дегеніміз не? Белгіленуі қандай?
  • Дененің салмағы мен тіректің реакция күші қандай жағдайда тең болады?
  • Салмақсыздық дегеніміз не? Мысал келтіріңдер.

Жаңа сабақ: үйкеліс күші

Күнделікті бақылау

Шананы қара жолмен сүйрегеннен гөрі мұз бетімен немесе қар үстімен сүйреген ыңғайлы. Бөлшектері майланбаған велосипедті тебу, тұрмыстық жиһаздарды еден бетімен жылжыту да қиынға соғады.

Жол бойымен келе жатқан көліктің қозғалтқышын жүргізуші өшіргеннен кейін ол біртіндеп тоқтайды. Мұз айдынында коньки тепкен бала да, төбеден сырғанаған шана да, домалап келе жатқан доп та біраздан соң тоқтайды.

Бұл бақылаулар дене басқа бір дененің бетімен қозғалғанда, қозғалыс бағытына қарсы бағытталған және қозғалысқа кедергі жасайтын күш пайда болатынын көрсетеді. Осы күш үйкеліс күші деп аталады және Fүйк әрпімен белгіленеді.

Сырғанау үйкелісі

Бір дене екіншісінің бетімен сырғанағанда пайда болады (мысалы, шаңғышының қар үстімен сырғанауы).

Домалау үйкелісі

Дөңгелек айналғанда туындайды (мысалы, арба, велосипед, автомобиль).

Тыныштық үйкелісі

Денелер өзара салыстырмалы тыныштық қалпын сақтағанда байқалады (мысалы, еңісте жатқан тас).

Үйкелістің пайда болу себептері

  • Жанасатын беттердің кедір-бұдырлығы: сансыз төмпешіктер ілінісіп, сырғанауға кедергі келтіреді.
  • Жанасатын беттер молекулаларының өзара тартылысы: үйкелістің негізгі себептерінің бірі.

Үйкелісті өзгерту жолдары

Азайту: жанасатын беттерді майлау. Май қабаты беттерді ажыратып, тікелей жанасуды әлсіретеді.

Арттыру: материалды дұрыс таңдау. Мысалы, резеңкенің топырақпен, асфальтпен, ағашпен ілінісуі көптеген жұптарға қарағанда күштірек.

Қысым күшін өзгерту: беттерді көбірек қысып басқан сайын үйкеліс күші артады. Үстел бетін алақанмен жаймен, кейін қаттырақ басып жүргізіп байқап көріңдер.

Қорытынды: үйкеліс материалға, өңделу сапасына және қысым күшіне тәуелді.

Демонстрациялық эксперимент

Динамометрге байланған ағаш білеушені тақтай үстімен горизонталь бағытта бірқалыпты қозғалтайық. Білеушенің үстіне әртүрлі жүк қоя отырып, оның тақтайға түсіретін қысым күшін өзгертеміз. Осы кезде үйкеліс күші де өзгеретінін байқаймыз.

Нормаль қысым күші және формулалар

Дененің жанасу бетіне перпендикуляр бағытта түсіретін күші нормаль қысым күші деп аталады. Ол тіректің реакция күші сияқты N әрпімен белгіленеді.

Көлденең бет (қарапайым жағдай)

N = mg

Мұнда m — масса, g — еркін түсу үдеуі.

Үйкеліс күші

Fүйк = μN

μ — үйкеліс коэффициенті; ол жанасатын беттердің күйіне, өңделуіне және басқа жағдайларға тәуелді.

Үйкеліс коэффициенттеріне мысалдар (кесте)

Үйкелісетін денелер μ
Ағаш — мұз беті 0,0035
Болат — мұз беті 0,015
Ағаш — ағаш беті 0,07–0,50
Металл — ағаш беті 0,1
Металл — металл беті 0,15–0,20

Техникада үйкелісті ескеру

Үйкеліс — кез келген физикалық құбылыс сияқты пайдалы да, зиянды да болуы мүмкін. Пайдалы болғанда оны арттыруға тырысады, ал қажетсіз болғанда — азайтады.

Үйкелісті арттыру мысалдары

  • Аяқ таймауы үшін жолға құм себу.
  • Дөңгелек пен жол ілінісуін күшейту үшін асфальт, бетон, қиыршық тас төсеу.

Үйкелісті азайту тәсілдері

  • Жанасатын беттердің арасына сұйық қабат енгізу (майлау).
  • Шарикті және роликті подшипниктер қолдану.
  • Ауа жастығын пайдалану.

Бекіту сұрақтары

  • Үйкеліс күші дегеніміз не? Белгіленуі және формуласы қандай?
  • Үйкеліс күші нешеге бөлінеді? Қандай түрлері бар?
  • Сырғанау, домалау және тыныштық үйкелісіне мысал келтіріңдер.
  • Нормаль қысым күші дегеніміз не? Белгіленуі және формуласы қандай?
  • Үйкелісті азайтудың тәсілдерін атаңдар.

Деңгейлік тапсырмалар

Есептер мен сұрақтар
  1. Неліктен ауыр дорба көтеріп келе жатқанда тайғанақ жолда жүру оңайырақ болады?
  2. Жалпы массасы 1 т жүк тиелген шананы ат мұз үстімен сүйретіп келеді. Үйкеліс коэффициенті μ = 0,05. Ат шананы қандай күшпен тартады?
  3. Массасы 70 кг шкафты орнынан жылжыту үшін қандай күш жұмсау керек? Үйкеліс коэффициенті μ = 0,3.
  4. Массасы 50 кг дене жазық бетте 200 Н күштің әсерінен бірқалыпты қозғалады. Үйкеліс коэффициенті неге тең?
  5. Машинаның (жүгімен қоса) массасы 7 т. Қозғалтқышының тарту күші 35 кН. Жетекші доңғалақтар мен жол арасындағы үйкеліс коэффициентін табыңдар.

Үй тапсырмасы

Үйкеліс күші, оның түрлері, нормаль қысым күші және Fүйк = μN формуласы бойынша негізгі анықтамалар мен мысалдарды қайталау. Деңгейлік тапсырмалардағы есептерді орындауға дайындалу.

Қорытындылау және бағалау

Өткен тақырып

Бүгінгі сабаққа дейін нені білдім?

Жаңа тақырып

Үйкеліс күші туралы нені үйрендім?

Алдағы қадам

Келесіде нені білгім келеді?

Бағалау

Оқушылардың жауаптары, тәжірибедегі бақылауы және есеп шығару белсенділігі бойынша қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.