Басқаны әлжуаз, арғыжық қисапталғылық
Ғылыми жобаның тақырыбы
Мүшелде бар жұмбақ сыр
Мақсаты
Қазақ халқының жыл санау үлгісіне терең бойлап, мүшел жас туралы мәліметтерді көпшілік қажетіне жарату. Ата-бабамыз мүшел жасты ерекше тәрбие құралы ретінде пайдаланғанын және оның астрономиялық әрі математикалық теория тұрғысынан ұтымды екенін дәлелдеу.
Міндеттері
- Жыл санау жүйесі мен мүшел жасты жүйелі түрде түсіндіру.
- Жас кезеңдеріне сипаттама беру.
Өзектілігі
Заман өзгерсе де, халықтың наным-сенімі мен құпияға құштарлық сезімі бәсеңдемейді. Мүшел жас ұғымына үңіліп, оның мәнін түсіне білу — әрдайым өзекті мәселелердің бірі.
Болжам
Егер мүшел жас туралы неғұрлым көп білсек, оның адам өміріне тигізер әсері мен ықпалының қыр-сырын тереңірек аша түсер едік.
Тарихи негіз және таралу аймағы
Алғашқы деректер
Жыл санау мен жыл қайыруға қатысты алғашқы деректер VIII ғасырдағы «Күлтегін» ескерткіштерінде және XI ғасыр ғұламасы Махмұт Қашқаридің еңбектерінде кездеседі.
Географиялық кеңдігі
Мүшел есебі тек қазақ халқында ғана емес, Жапониядан Болгарияға, Сібірден Бирмаға дейін тараған. Қытай арқылы әлемге кеңінен танылған бұл жүйенің шығу тегі көптеген ғылым саласын қызықтырады.
Ғалымдардың қорытындысы бойынша, он екі жылдық мүшел есебі шамамен 2000 жыл бұрын Орта Азияда пайда болған. Зерттеушілер 12 жылдық хайуанаттар циклін уақыт айналымдарының ішінде ең қолайлыларының бірі деп санайды.
Мүшел жасты есептеу тәртібі
Он екі жыл бір айналғанда мүшел болады. Алайда адамның алғашқы мүшелі — 13 жас. Одан кейін әр мүшелге 12 жыл қосылып отырады.
| Мүшел | Жас |
|---|---|
| 1 мүшел | 13 |
| 2 мүшел | 25 |
| 3 мүшел | 37 |
| 4 мүшел | 49 |
| 5 мүшел | 61 |
| 6 мүшел | 73 |
| 7 мүшел | 85 |
| 8 мүшел | 97 |
| 10 мүшел | 109 |
Ескерту: Берілген тізім бастапқы мәтіндегі деректер бойынша ұсынылды.
Жас кезеңдерінің атаулары
- Балалық
- Жасөспірім
- Жастық
- Аталық
- Пайғамбарлық
- Ақсақалдық
- Қарттық кезең
Астрономиялық байланыс
Астрономия деректеріне сүйенсек, Юпитер шамамен әрбір 12 жылда өз орбитасын бір рет айналып шығады. Осыған үндес түрде, адамның мүшел жасы да әр он екі жыл сайын қайталанып отырады.
Күнтізбелік үндестік
Бір жылда 12 ай бар. Бұл да 12 санының табиғи уақыт өлшемдеріндегі орны бар екенін аңғартады.
Мерейтойларға себеп болып жүрген «дөңгелек даталар» көбіне 0 мен 5-ке аяқталғанымен, олар өмір кезеңдерінің ішкі мәнін әрдайым аша бермейді. Ал мүшел — уақытты кезең-кезеңімен пайымдауға мүмкіндік беретін жүйе.
Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы және мүшел мінездемелері
Бұдан шамамен бес ғасыр бұрын жазылған Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» еңбегі — құнды медициналық ғылыми мұра ғана емес, сондай-ақ астрономиялық және философиялық ой-тұжырымдарға бай шығарма. Кітапта адам мінезі мүшел жыл белгілерінің ерекшеліктеріне қарай әртүрлі сипатталады.
Төменде «Мүшел жыл белгілерінің мінездемелік ерекшеліктері туралы» жазбаларынан ықшамдалып берілген мазмұн ұсынылады.
Сумақы (тышқан)
Бұл жылға тән сипаттамада айлакерлік, жасырын әрекетке бейімділік, сақтық, дәулет жинауға ұмтылыс айтылады. Кей тұста өсек-аяңға икемділік пен екіұштылық та атап өтіледі.
Маңғаз (сиыр)
Сипаттама бойынша төзімді, қасарысқан мінезді, бірбеткейлеу, бірақ кек сақтамайтын, уәдеге берік, досқа адал тұлғалар жиі кездеседі. Қиын сәтте намысқа беріліп, батыл қимылдайтыны да айтылады.
Айбар (барыс)
Мұнда өжеттік, қайтпас мінез, билікке ұмтылу, өз дегенінен қайтпау сияқты қырлар суреттеледі. Сонымен бірге қаталдық пен өктемдікке бейім болу қаупі де ескертіледі.
Секем (қоян)
Бұл жылдағылар сөзге сақ, сыр ұстауға бейім, көңілі таза, сезікшіл болуы мүмкін. Сипаттамада аңғалдық пен қорқақтық та айтылып, жанға зиян келтіруден аулақ, бейуаз мінез басым болатыны көрсетіледі.
Иіртек (ұлу)
Сипаттамада кейбір адамдардың баяу қимылдайтыны, көпшіліктің арасында көзге түсе бермейтіні, уайымшылдау әрі тұйықтау келуі мүмкін екені айтылады. Сонымен бірге ұсақ-түйекке алаңдап, сақтықпен өмір сүретін қырлар да берілген.
Екінші бір қыры ретінде — тәбеті күшті, құмарлыққа берілгіш, жайлылықты жақсы көретін, ұзақ жүріске құлықсыз мінездер де сөз болады. Бұл сипаттар адамгершілік өлшемімен таразылануы керектігі аңғарылады.
Сумаң (жылан)
Бұл белгіге байланысты мәтінде көп сөйлемейтін, сыршыл, сыртқы көрінісі мен ішкі ойы әрқилы болуы мүмкін, айлаға жүйрік, тез құбылатын мінездер сипатталады. Сондай-ақ кекшілдік пен сұрқиялыққа бейім болу қаупі де атап өтіледі.
Қазіргі қолданыс
Бүгінде мүшел есебі болжамнамада да кеңінен қолданылады. Бұл — халықтық дүниетаным мен уақыт өлшемдерінің өзара сабақтастығын көрсететін құбылыс.
Қорытынды түйін
Мүшел — тек жас мөлшерін белгілеу емес, уақытты циклдік түрде түсіндіретін әрі адам өмірінің кезеңдерін пайымдауға мүмкіндік беретін дәстүрлі жүйе. Оның тарихы терең, таралу аймағы кең, ал астрономиялық 12 жылдық айналымдармен үндестігі зерттеуге қызықты арқау болады.
Жоба туралы мәлімет
- Жобаны орындаған
- Барлықова Айбар, Жұмахан Айеркем
- Жобаның жетекшісі
- Болысбаева Майгүл