Салық кодексін қарау
Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы
Маңғыстау гуманитарлық колледжі
Әлеуметтік-экономикалық пәндер оқытушысы: Матжанова Айзада Бауржановна
Сабақ тақырыбы: Салық құқығы
Бұл материал салықтың мәнін, оның қоғамдағы рөлін және Қазақстан Республикасындағы салық түрлерін түсіндіруге бағытталған.
Мақсаты (білімділік)
- Салықтың анықтамасын беру және жіктелуін түсіндіру.
- Үкіметтің өз қаржысын қалай қалыптастыратынын түсіндіру.
Мақсаты (дамытушылық)
- Сұрақ-жауап, топтық жұмыс, ой қозғау арқылы шығармашылық қабілетті дамыту.
Мақсаты (тәрбиелік)
- Өздігінен ізденуге және еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
Әдіс-тәсілдер
- Интерактивті оқыту технологиясы
- Сұрақ-жауап
- Топпен жұмыс
- Ой қозғау
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- 1.Студенттермен амандасу және сабаққа дайындау.
- 2.Кабинет тазалығына назар аудару.
- 3.Топқа бөлу: I топ — Жеке тұлғалар, II топ — Заңды тұлғалар.
- 4.Бағалау: банкноттарды үлестіру арқылы ұпай жинау әдісі.
Үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасы екі топқа кезекпен «Сиқырлы сандықша», тест тапсырмалары, топтық жұмыс және ассоциация әдісі арқылы тексеріледі.
I тапсырма (еңбек құқығы бойынша сұрақтар)
- Ауыр жұмыс атқаратын және қалыпты жұмыс атқаратын қызметкерлердің айлық жалақысы қандай тәртіппен төленеді?
- ҚР ЕК 64-бабында көрсетілген тәртіптік жазалар: ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, еңбек шартын жұмыс берушінің бастамасы бойынша бұзу.
- Жеке еңбек шарты қандай мерзімге жасалады? Белгісіз мерзімге немесе кемінде бір жыл мерзімге жасалуы мүмкін.
- Еңбек шартын тоқтату негіздері: тараптардың келісімі, мерзімнің аяқталуы, жұмыс беруші/қызметкер бастамасы және т.б.
- Еңбек қатынастары жалғасса, еңбек шарты қандай мерзімге жасалған болып есептеледі? Белгіленбеген мерзімге.
- Өндірістің экономикалық жағдайы нашарлауына байланысты қысқартылған қызметкерге қатысты мәселелер (талқылау).
II тапсырма (ҚР ЕК баптары)
Түнгі уақыттағы жұмыс (ҚР ЕК 76-бап)
- Түнгі уақыт: 22:00-ден 06:00-ге дейін.
- Жүкті әйелдерді түнгі уақытта жұмысқа тарту — тек келісімімен.
- 18 жасқа толмағандар және медициналық қорытындысы бойынша тыйым салынған тұлғалар түнгі жұмысқа жіберілмейді.
Жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығы (ҚР ЕК 68-бап)
Жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығы аптасына 40 сағаттан аспауы тиіс.
III тапсырма (тест: ҚР еңбек құқығы)
1. Еңбек құқығы:
- A) Экологиялық құқықтық қатынастар
- B) Жалдамалы еңбекті қолдану саласында пайда болатын қатынастарды реттемейтін құқық саласы
- C) Жер құқықтық қатынастары
- D) Кәсіпкерлік қатынастар
- E) Әкімшілік құқықтық қатынастар
2. Еңбек құқығының жалпы құқықтық қағидалары:
- A) Заңдылық
- C) Жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғау
- D) Азаматтар мен ұйымдардың меншік құқығын қорғау
- E) Азаматтардың денсаулығын қорғау
- F) Құқықтар мен бостандықтарды сот арқылы қорғау
3. Еңбек құқығының қайнар көздері:
- A) Халықаралық шарттар
- C) ҚР Еңбек кодексі (23 қараша 2015 ж.)
- D) ҚР Жер кодексі (20 маусым 2003 ж.)
- E) ҚР «Кәсіпкерлік қызмет туралы» Заңы
- F) ҚР Экологиялық кодексі (9 қаңтар 2007 ж.)
4. Әлеуметтік әріптестік міндеттері:
- A) Жерді тиімді пайдалануды қамтамасыз ету
- B) Тиімді механизм қалыптастыру
- C) Өкім қабылдау
- D) Әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге қатысу
- E) Сотта өкілдік ету
5. Материалдық жауапкершіліктің нысандары:
- A) Жеке
- B) Жалпы
- C) Жеке, ұжымдық
- D) Бөлімнен
- E) Ерекше
6. Еңбек дауларының туындауы:
- A) Әлеуметтік-құқықтық факторларда
- B) Еңбек тәртібінің нығая түсуі
- C) Локальдық құқықтық реттеу
- D) Кәсіпорындардың дұрыс жұмыс істемеуі
- E) Өндірістік факторларда
7. Әлеуметтік әріптестіктің негізгі міндеттері:
- A) Қоғамдағы барлық жіктердің мүдделерін ескере отырып әлеуметтік тұрақтылық пен қоғамдық келісімді қамтамасыз етуге жәрдемдесу
- B) Қоғамдық келісімді қамтамасыз етуге жәрдемдесу
- C) Әріптестер арасындағы консультациялар мен келіссөздер процесіне жәрдемдесу
- E) Әлеуметтік әріптестер арасындағы консультациялар мен келіссөздер процесі
- F) Жұмыспен қамту қызметтері
8. Жұмыссыз ретінде танылмайтын азаматтар:
- A) Лауазымы төмендетілген қызметкер
- B) Жұмыс орнын ауыстырған қызметкер
- C) Бала күтімі бойынша демалыстағы тұлға
- D) Еңбек өтілі бойынша зейнеткерлікке шыққан тұлғалар
Ескерту: Нұсқада дұрыс жауаптар белгілеу форматында берілгенімен, бұл материал блог-пост ретінде беріліп отырғандықтан тест сұрақтары талқылау және бекіту үшін ұсынылды.
Негізгі бөлім: Жаңа сабақ
Ассоциация әдісі (қысқаша диалог)
Сұрақ: Өткен сабақта не туралы білдік?
Жауап: Еңбек құқығы туралы.
Сұрақ: Еңбек дегеніміз не?
Жауап: Еңбек — адамның өз қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған қызметі.
Сұрақ: Еңбек қатынастары дегеніміз не?
Жауап: ҚР еңбек заңнамасында, ұжымдық шарттарда және жұмыс берушінің актілерінде көзделген құқықтар мен міндеттерді іске асыру барысында қызметкер мен жұмыс беруші арасында туындайтын қатынастар.
Сұрақ: Еңбек шарты дегеніміз не?
Жауап: Қызметкер мен жұмыс беруші арасында жазбаша түрде жасалатын келісім.
Сұрақ: Еңбек шартын жасасуға жол берілетін жас мөлшері?
Жауап: 16 жас.
Көпір сұрақ
Ендеше, еңбек пен салықтың арасында қандай байланыс бар? Еңбекақы — табыс көзі, ал табыс көбіне салық салынатын база ретінде қарастырылады.
Салықтың мәні және қоғамдағы рөлі
Салық адамзатқа ерте заманнан белгілі. Ешкім өз меншігінен айырылғысы келмейтіндіктен, салық төлеу мәселесі әрқашан пікірталас тудырып отырған. 1789 жылы АҚШ Тәуелсіздік декларациясы авторларының бірі Бенджамин Франклин: «Бұл өмірде өлім мен салық — ақиқат» деп жазған. Салық төлеу — қоғам мүшелерінің ортақ міндеті, ал салық арқылы мемлекет экономикалық үдерістерге ықпал етеді.
Экономикаға ықпал ету
Мемлекет салық арқылы белгілі қызмет түрлерін ынталандырып, салалардың дамуын қолдай алады және айналымдағы ақша көлемін реттей алады.
Қоғамдық шығындарды өтеу
Салықтардың негізгі қызметі — үкіметтің шығындарын жабу және қоғамдық игіліктерді қаржыландыру.
Зиянды әдеттерді шектеу
Кейбір салықтар зиянды әрекеттерді азайтуға бағытталады. Мысалы, алкоголь мен темекіге салынатын акциздер.
Тарихи көзқарас
Орта ғасыр философы Фома Аквинский салықты «адамды заңды түрде тонау» деп сипаттаған. Бұл пікір салықтың қоғамдағы күрделі қабылдануын көрсетеді: бір тарап оны міндетті жарна деп түсінсе, екінші тарап оны әділетсіз жүктеме ретінде бағалауы мүмкін.
Қазақстандағы тарихи мысал: жер саясаты және алымдар
1867–1868 және 1886–1891 жылдардағы реформалар кезеңінде жер саясаты патша үкіметінің отарлау мүддесіне сай жүргізілді. «Көшпенділерден артылып қалған жерлер мемлекеттік мүлік министрлігінің қарамағына өтеді» деген қағида енгізілді. Көшпенділер пайдаланған жерлер қыстау, жайлау және өңделетін алқаптарға бөлінді.
Мал жайылымы жетіспеген жағдайда, мал иелері ауыл қауымдарының және жеке адамдардың жерінде мал жайғаны үшін ақы төлеуге міндеттелді. Қазақтарға Ресейдің еуропалық бөлігінен қоныс аударған шаруаларға жерді белгілі мөлшерде жалға беруге рұқсат етілді. Бұл жағдай тарихи тұрғыдан жер тапшылығын күшейтіп, әлеуметтік-экономикалық қысымға алып келді.
Әрбір қазақ шаңырағына қатысты алым түрлері (тарихи дерек ретінде)
- Түтін салығы
- Земство салығы
- Қоғамдық салықтар
- Мектепке барғаны үшін алым
Қазіргі салықтарға қойылатын негізгі талаптар
- Бюджетке нақты табыс әкелуі керек.
- Салық төлеушіге түсінікті болуы керек.
- Жинауға ыңғайлы және әкімшілендіруге жеңіл болуы керек.
- Өзгерістер енгізуге икемді болуы керек.
- Адамның еңбегін және белсенділігін тежемеуі керек.
Негізгі ұғымдар: анықтама және мысалдар
Салықтар — мемлекеттің бюджетіне жеке және заңды тұлғалардан алынатын міндетті жарналар.
Салықтардың басты қызметі — мемлекеттік шығындарды өтеу. Сонымен қатар, салықтар белгілі салаларды қорғау үшін немесе зиянды әрекеттерді шектеу үшін қолданылуы мүмкін.
Акциз (түсіндірме)
Акциз — өндірісіне немесе белгілі бір тауар түрінің сатылуына салынатын салық. Көбіне алкоголь өнімдері мен темекіге қатысты қолданылады.
Конституциялық негіз
Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабына сәйкес, салық төлеу — әрбір азаматтың борышы әрі міндеті.
Салықтардың жіктелуі
Табыстарға салынатын
Еңбекақы, пайыз, рента, пайда сияқты табыс түрлеріне байланысты алынады.
Шығындарға салынатын
Тауарлар мен қызметтердің бағасына енгізілуі мүмкін жанама салықтар.
Мүлікке салынатын
Жер, көлік және өзге де мүлік объектілеріне байланысты есептеледі.
Қазақстандағы салықтардың құрылымы (қысқаша шолу)
Мемлекеттік салықтар
- 1.Табыс салығы
- 2.ҚҚС
- 3.Акциздер
- 4.Бағалы қағаздар эмиссиясы үшін алым
Жергілікті салықтар
- 1.Жер салығы
- 2.Жеке және заңды тұлғалардың мүлік салығы
- 3.Көлік салығы
- 4.Заңды тұлғаларды тіркеу үшін алым
- 5.Қызмет түрлерімен айналысуға құқық үшін алым
- 6.Аукциондық сауда-саттықтардан түсетін алымдар
Жауапкершілік туралы ескерту
ҚР ҚК 221-бап (үзінді мазмұны)
Азаматтың салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруы айыппұл салуға, қоғамдық жұмыстарға тартуға немесе түзеу жұмыстарына әкеп соқтыруы мүмкін (нормативтік өлшемдер бастапқы мәтінде берілген).
Ескерту: Бұл бөлім оқу мақсатына арналған қысқаша ақпарат ретінде ұсынылды.
Қорытынды бөлім
Қорытындылау
Сабақ мазмұны «сынақ хат» әдісі арқылы қорытындыланады: негізгі ұғымдар мен байланыстар қысқа жауаптармен бекітіледі.
Бағалау
Қай топ көбірек «ақша» (банкнот-ұпай) жинаса, сол топ жеңімпаз атанады. Жеңімпаздарға ынталандыру сыйлықтары табысталады.
Үй тапсырмасы
- «Салық құқығы» тақырыбын оқып келу.
- Салық кодексін қарап шығу.
- Толық нұсқасын жүктеп алу (қажет болса).