Тіл жұрттың жаны
Зерттеу тақырыбының маңыздылығы
ХХ ғасырдың басы, әсіресе жиырмасыншы–отызыншы жылдар, маман ғалымдардың пайымдауынша, қазақ әдебиеті тарихындағы қиын да күрделі кезең саналады. Жаңа қоғамдық формацияның орнығуы, мерзімді баспасөз бен баспа өнімдерінің көбеюі, сан алуан ғылым салаларына ана тілінде оқулықтар жазу қажеттілігі, өзге тілдерден енген неологизмдерді аудару міндеті — сол дәуірдің зиялы қауымына әдебиет пен тілдің негізгі қорын қалыптастыру жауапкершілігін жүктеді.
Жалпыадамзаттық көркем ой биігіне көтерілген Абайдың көп білімді өз бетінше ізденіп тапқанын білеміз. Ал Мағжан азды-көпті арнайы мектептерден өткен ақын. Өлең жүйесінің тереңнен тамыр тартуы арқылы Абай ұлы реформатор болды. Алдында адастырмас Абайдай шамшырақ тұрғанда Мағжанның тіл табиғатына, поэзия категорияларына үңілмеуі мүмкін емес.
Қазақтың бай ауыз әдебиеті Абайға үлгі болды. Абай сусындап, дамытқан халықтық поэтикалық дәстүрді Мағжан да еркін меңгеріп, өзінің көркем поэзиясына арқау етті.
Мағжан сөздің сыртқы сұлулығын ғана күйттемей, әсем сөзден — әсерлі, әсерліден — сұлу суретті сөз өрнегін жасауды мақсат етті. Ол өз халқының бай поэзиясы негізінде сезімтал жүрек үнімен жаңа мазмұндағы жырларын тудырды. Ал Абайдың ақындық тұлғасын, жан дүниесін, арман-мұратын ең толық, ең терең, ең дұрыс танытатын — оның поэзиясы: жүрегін жарып шыққан, жасандылығы жоқ, жалын мен оттан жаралған өлеңдері.
Абай мен Мағжан шығармаларының мағынасын терең бойлап ұғына алсақ, өткен заманды, елдің жайын, халықтың тағдырын, ой-арманын танимыз. Сол арқылы қазіргі кезеңді бағамдап, кешегі мен бүгінгі және келешек бағыттарымызды айқындаймыз.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Мақсат
А. Құнанбаев пен М. Жұмабаев поэзиясындағы үндестікті зерделеу арқылы олардың көркемдік-эстетикалық бағдарын, тілдік жаңалықтарын және поэтикалық шеберлігін жүйелі түрде таныту.
Негізгі міндеттер
- А. Құнанбаев пен М. Жұмабаевтың поэзия саласындағы мұрасын зерттеп, жан-жақты сипаттау.
- Ақындар шығармаларындағы өлең құрылымын талдап, жасалу жолдарын көрсету.
- А. Құнанбаевтың кемел ақын, кемеңгер ойшыл екенін дәлелдеу.
- М. Жұмабаевты поэзияның хас шебері ретінде танытып, шығармашылығына сипаттама беру.
- Абай мен Мағжан поэзиясы туралы пікірлерді жинақтап, талдап, қорытынды жасау.
Зерттеудің жаңалықтары
- Абайдың ақындыққа қоятын талабы және оған көзқарасы жөнінде нақты деректер жүйеленді.
- Абай мен Мағжанның өлең жазудағы шеберлігі, қолданған амал-тәсілдері салыстырмалы түрде көрсетілді.
- М. Жұмабаевтың стиль мәселесіне қатысты маңызды пікірлері талданып, тұжырымдалды.
- Екі ақынның лирикалық әрі психологиялық өрнектеудегі шеберлігі айқындалды.
- Ұлы ақындардың қазақ поэзиясын қалыптастырудағы дарын-талантының ауқымы пайымдалды.
Зерттеудің теориялық маңызы
Қазақ поэзиясының қалыптасуында Абай мен Мағжан қалдырған мұраның үлесі айрықша. Олардың өлең жазудағы тәжірибесін зерттеп, кәдеге жарату — дербес мемлекеттік құқыққа ие қазақ елінің бүгінгі мәдени-рухани өмірі үшін маңызды. Поэзия саласында әлі күнге пікірталас тудырып келе жатқан кейбір түйткілдерді шешуде де бұл зерттеудің мәні зор.
Зерттеу құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
Абай поэзиясының жаңашылдығы және стиль тірегі
Абай қазақтың жаңа реалистік жазбаша әдебиетінің негізін қалады. Ол — көркем суреткер ақын әрі сыршыл лириканың сирек кездесетін шебері. Ақын тұлғасы — поэзиядағы стильдің түпкі тірегі: ойлау жүйесін, суреттеу мәнерін, қолтаңбасын, сөз қолданысындағы ерекшеліктерді айқындайтын да — сол. Дарын даралығы қандай болса, стилі де сондай болады.
Сыршылдық лирика
Көңіл күй лирикасы — Абайдың қазақ поэзиясына қосқан ең құнды жаңалықтарының бірі. Сыршылдық табиғатында қуаныш та, мұң да, күйініш те қатар өрілетіні заңды.
Өнер құндылығы
Абай сөз өнерін, өлеңді, ән мен күйді аса жоғары бағалап, поэзияның танымдық әрі тәрбиелік қуатын терең түсінді. Ол өлеңді адам мінезін, заманды түзейтін ықпалды құрал деп таныды.
Тілдік бейнелеу
Абай поэзиясында жан тебіренісін, жүрек лүпілін танытатын эпитет, метафора және басқа бейнелі сөздер мол ұшырасады.
Өлеңдерінен аңғарылатын ұстаным
Бұл ұстаным Абайдың көптеген өлеңдерінен көрінеді: «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», «Құлақтан кіріп бойды алар», «Өзгеге көңілім тоярсың», «Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа» және т.б.
Мағжан поэзиясы: дәстүр мен жаңғыру
Жас Мағжан Абайға еліктеді, Абайды поэтикалық бағдаршам санады. Орысша оқып, орыс мәдениетіне еркін жетіккен Мағжан қазақ поэзиясына ерекше дарын, аса талантты болмысымен келді. Ол қазақ ауыз әдебиетінің тұнығына қанып, жарқ етіп көрінген Абай поэзиясын өзіне үлгі етті.
Белгілі ғалым Халел Досмұхамедұлы: «Өз жұртына жұмыс қылып, еңбегі сіңген адамды қадірлеу — елдіктің белгісі» деген. Бұл ойды Абай мен Мағжан сынды ұлы ақындарға қатысты айту орынды.
Ұлы мұраны зерттеу, ғылыми дәстүрді жалғастыру — жас буынның перзенттік парызы. І. Жансүгіровтің: «Өз ұлын, өз ерлерін ескермесе, ел тегі қайдан алсын кемеңгерді» деген сөзі де осы жауапкершілікті айқындай түседі.
І тарау. А. Құнанбаев пен М. Жұмабаев — қазақ әдебиетіндегі ұлы тұлғалар
1.1. А. Құнанбаев — кемел ақын, кемеңгер ойшыл
Абайдың қазақ тілін дамытуға, әдеби тілді және поэзия тілін өрістетіп, жаңа сөз өрнектерімен байытуға сіңірген еңбегі ұлан-асыр. Тілдің қоғам өміріндегі, әсіресе ғылым-білім саласындағы орны туралы Халел Досмұхамедұлы да терең ой айтқан: «Мәдениеттің негізі — білім. Білімге тіл арқылы жетеді. Білімді жұрттардың тілі бай болады». Сондай-ақ: «Тіл — жұрттың жаны. Өз тілін өзі білмеген ел — ел болмайды... Тілінен айырылған жұрт — жойылған жұрт» деген тұжырымы ана тілін қадірлеуге үндейді.
Қазақ тілі — мемлекеттік мәртебесін абыроймен атқара алатын, аса бай, оралымды әрі көркем тіл. Осы рухани қазынаны кеңітіп, көркем ойдың биігіне көтерген тұлғалардың алдыңғы қатарында — Абай мен Мағжан.
Ескерту
Бастапқы мәтінде кездесетін «Облыстық ғылыми жобаның жеңімпазы», сынып, жетекші туралы жолдар және «жүктеу» секілді қызметтік тіркестер мазмұндық бөлімге жатпайтындықтан, блог жазбасының негізгі мәтініне енгізілмеді.