Үйшіктің іші әрі кең, әрі жылы
Құндыз — табиғаттың еңбекқор құрылысшысы
Құндыз — ғажайып, ерекше қызық аң. Өзен мен бұлақ бойына бөгет салып, орман ішін бойлай канал қазатын да — осы құндыз. Ол нағыз ағаш кесуші сияқты жуан ағаштарды кеміріп құлатып, өзіне берік, жылы үйшік тұрғызады.
Неге бұл соншалық әсерлі?
- Бөгет пен үйшікті бұтақ, шырпыны өріп, үстін лаймен сылап салады.
- Мұндай бөгет тіпті сұрапыл су тасқынына да төтеп бере алады.
- Бөгет салынған соң су көтеріліп, орманда үлкен көлшік (көлмек) пайда болады.
Бөгет пен көлмек: құндыздың табиғи «инженериясы»
Құндыз бөгет салғаннан кейін өзен-бұлақ суы көтеріліп, орманда кең көлмек түзіледі. Сол көлмектің қақ ортасында құндыздың баспана үйшігі де биіктей түседі. Үйшік те бөгет сияқты: бұтақ пен шырпыдан қаланып, лаймен сыланған.
Үйшік өлшемі
Биіктігі 2 метрге дейін, табанының диаметрі шамамен 3 метр, кейде одан да үлкен болады.
Қауіпсіз кіреберіс
Құндыз су деңгейін үнемі бақылап, ұяның аузы су астында тұратындай етеді. Осылайша бөтен жан ұяға оңай кіре алмайды.
Күндіз тынығу, түнде жұмыс
Үйшіктің іші кең әрі жылы. Құндыздар күндіз сол жерде ұйықтап, тынығады. Ал түнде ағаш дайындауға шығады: талды не теректі таңдап алып, діңін айналдыра кеміре береді. Ақыры ағаш құлап, қазықтай үшкір түбірі ғана қалады. Сол түбірдің өзі-ақ құндыздың еңбегін айқын көрсетеді.
Қыстық қор қалай дайындалады?
- 1 Жығылған ағаштың бұтақтарын аршып, діңін бірнеше бөлікке бөледі.
- 2 Бөлшектерді сумен ағызып, үйшігінің маңына үйіп қояды.
- 3 Осылайша қыс бойына жететін азық қорын жинайды.
Қыс мезгілі: мұз астындағы тіршілік
Қыста көлмек суы мұз болып қатады. Ал құндыз үйшігінде жатып-ақ өзі ерекше жақсы көретін тал, терек, қайың сияқты ағаштардың қабығын және жас бұтақтарын кеміріп қоректенеді. Уақыт өте көлмек жағасындағы тал-терек те сирей бастайды.
Орман ішіне дейін: ұзын каналдардың сыры
Азық жеткіліксіз бола бастағанда, құндыз орманға тереңдеп, жаңа қор әкелу үшін канал қазады. Мұндай каналдың ұзындығы жүз метрге дейін жетуі мүмкін. Сол каналмен ол үйшігіне жаңа азық қорын ағызып жеткізеді.
Көктемгі өмір: күшіктеу және ортақ еңбек
Қыстан шыққан құндыз көктемде осы үйшігінде күшіктейді. Күшіктерінің саны көбіне екі-үш, кейде беске дейін, ал кейде біреу ғана болуы мүмкін. Күзге қарай олар есейіп, бүкіл отбасы бірігіп бөгеттерін түзетеді, үйшіктерін жөндейді, жаңа каналдар қазады және қыстық азық қорын қайтадан әзірлейді.
Ересек өмірге қадам
Құндыздың күшіктері екі жасқа келгенде дербес бөлініп шығады: өзіне жаңа мекен іздейді. Сөйтіп орман ішіндегі жаңа бұлақта тағы бір бөгет, тағы бір үйшік пайда болады — табиғаттағы еңбек тізбегі осылай жалғасады.
Құндыз терісі және оны қорғау тарихы
Құндыздың терісі өте құнды: ол жылы, әдемі, мықты және суға төзімді. Сол себепті патша заманы кезінде құндыз елімізде құрып кетудің аз-ақ алдында қалды. Халқымыз бұл сирек кездесетін, бағалы аңды сақтап қалуға мәжбүр болды.
Қорғау шараларының нәтижесі
- Құндыз сақталған аймақтарда қорықтар құрылды.
- Оны аулауға тыйым салынды.
- Нәтижесінде құндыз саны көбейіп, қазір еліміздің көптеген өңіріне тарала бастады.